Айўылыу Хљсљнова
Ђбйљлил районы
Рысќужа ауылы
                   Сибай
                   поэма

Ђкрен иџкљн дала еле
Ћыйпап Јтте ќылћан башын.
Фатима ла ўњйњп ќуйЎы
ЏЎе ўалћан нигеЎ ташын.
Был тњш ине…
ФатиманыҐ
Ћаћыштары баштан ашты.
Йљшлегенљ ќабат ќайтўа,
Таныр кеЈек ўљр-бер ташты.
Ойоп ятќан бер ауылћа
ѓырќтытауЎыҐ итљгендљ
Уполномуч килеп тњштњ
Тыуыр књндњҐ иртљўендљ.
- Йљш-елкљнсљк кљрљк, - тине.-
Эшкљ яллар њсњн килдем.
Сход йый бњгњн кљнсљгеЎЎљ,
Был ќушыуы тыућан илдеҐ.
Бњйњк ОктябрЎљ беЎ еҐеп
Власты ќулћа алћан мљлдљн
ИрљндектеҐ итљгендљ,
Сибай кантон тыућан яќта
Таптыќ ерЎљн баќыр-мљћдљн.
Шул мљћдљнде эшкљртергљ
Телљктљре булћандарЎы,
КилешеЈгљ ќул ќуйырћа
Саќырамын уҐћандарЎы.
АсасаќбыЎ Ўур тњЎњлњш,
ЋаласаќбыЎ матур йорттар
- Кем беренсе, таћы кемдљр,
- ЂйЎљ, љйЎљ, бик хуп дуџтар!
                       …
Фатима ла ќайтты њйгљ,
КилешеЈЎе тотоп ќулћа:
- Бер љйлљнеп ќайтырмын, - ти,-
КилешеЈем тик бер йылћа.
МеҐ тућыЎ йњЎ ќырќ ўигеЎЎеҐ
Декабрь башы ќара ўыуыќ.
Бер ауылдан ун ќыЎ бала
Сљфљр сыќты, ылау ќыуып.
                       …
Таќта барак бик Ўур ћына,
ЋикелљрЎљ ўалам ятаќ.
Тимер мейес гњрлљп тарта,
Шарт-шорт яна ботаќ-сатаќ.
ѓыЎЎар йоќлай арып-талып,
Тимер мейес ўуЎћан књйгљ.
Ќур ўауытта ўыу ќайнаћан - 
Барыўына етер сљйгљ.
Ѓџтљ ўырма, књпњ салбар,
Тњплњ быйма кейўљҐ бик Ўур
КљЈЎљлљрЎе йљмўеЎлљгљн,
Ђммљ ќыЎЎар дљртле, матур.
Дуџ ќыЎЎары Фатимаћа
КейЎерЎелљр оло ўырма.
- БыймаҐды ла кейеп ќара.
Йљ, Фатима књлњп торма,
Ќур быйманы кейеп ќыЎый
Атлап китте улай-былай.
Књсњ етмљй ќолап киткљс
Књлљ-књлљ ерЎљ тулай
Шаян ќыЎЎар етдилљнде,
Киџелделљр оЎон сљстљр
Ћњйљллљнеп ќатты ќулдар
БелљктљрЎљ артты књстљр.
Эшлљп йљшљр њсњн килгљн
ТЈгел улар юлаусылар,
Тик мњйњштљ љле ўаман
Ћаћышланып илаусы бар.
Ћућыштан ўуҐ бик кЈп хеЎмљт
ѓоролћайны ќул књсњнљ.
Йљштљр отќор, таўыллана,
Эш яйына тиЎ тњшњнљ.
Йњк аттары, ќул арбаўы,
ѓулдарында књрљк-кљйлљ,
Тик эш њсњн янды йњрљк,
Белмљнелљр мљкер-хљйлљ.
ФатиманыҐ кљйлљ тотоп
Хљлгенљўе ќалмай берЎљ.
КЈп књс тЈгљ љммљ эше
Ыраманы туҐћан ерЎљ.
Бил-аяќтар ўыЎлай тњнњн,
КњндњЎ ўалћан ауыр таштан.
КЈптљн биЎеп бњттњ ќыЎЎар
Кљбеџтљле љсе аштан.
Улар ўњйлљп илап ала.
Ђсљй бешкљн май-ќаймаќты.
ЃлљсљйЎеҐ йљш ќоротон,
Бауырўаќты йљ ќоймаќты.
Йљшљнелљр землянкала,
Таќта барак, ќыуыштарЎа,
Ил ни ќушўа, шућа кЈнде,
Зарланыу юќ, тауыштарЎа.
                      …
Саша тигљн егет књндљ
Килеп китљ тњЎњлњшкљ.
ЙљштљрЎеҐ ул етљксеўе,
ѓулы маўир тњрлњ эшкљ.
- Саша-Сибай булам, - тине – 
КЈреЈемљ шатмын ўеЎЎе.
ЏЎ тућанын кЈрЎеме ни,
Ихлас-алсаќ ўЈЎЎљр теЎЎе:
- Мастер булам бригадала.
ЭшлљрбеЎ, ти, бергљ-бергљ.
Иртљн ўеЎЎе алып барам
ТњЎњлњштљр барћан ергљ.
                     …

Сибай малай ЈкўеЎ етем
Ђсљўенљн ќалды биштљ,
Ике йылдан атаўы ла
Вафат булды ќырќ бер йљштљ.
Џгљй љсљ уџал тЈгел,
Ћуќманы ЈЎ ќулы менљн,
Сибайћа књн кЈрўљтмљне
Ѓс эйљрсљн улы гелљн.
Ућа етмљй ќалды ўљр саќ
ТЈшљк-юрћан, мендљр-яџтыќ,
Ашьяулыќта њлњшњ юќ,
Етем малай ситтљ, артыќ.
Ѓс-дЈрт айЎан Јгљй љсљ
БЈлљк итте таћы ќусты.
СараўыЎЎан алйып ућа
Артыќбай, тип, исем ќушты
Балалар кЈп, љ ул яҐћыЎ,
Ѓй эсе лљ ярлы ћына,
Ђммљ Сибай бик ќыуанды
ѓустыўыныҐ барлыћына.
БљЈеткљндљ књйлљр булды:
БеЎ бер тућан, бер атайЎан,
Тик бљхете ќыџќа булды,
Айрылдылар алты айЎан.
ЃйЎљ аслыќ хњкњм ўњрљ,
Бик асыћа бала-саћа.
СибайЎы ла урыџ белеш
Малайлыќќа алды шућа.
Иртљн иртЈк Сибай менљн,
Улар алыџ юлћа сыћа,
Џгљй љсљ йљшен ўњртљ,
Сыр-сыу килљ бала-саћа.
Туры айћыр сыбыртќыўыЎ
Елеп Јтте ќайтыр юлды.
Артыќбайым ќалды, тиеп,
Сибай Јкўеп илап алды.
                    …
Тау-урмандар араўында 
Яр башында ята ѓаћы.
Йыртќыс-йљнлек менљн тулы
ѓара урман тирљ-яћы.
Тау-таш киџеп аћып ятќан
Йылћаўы ла ѓаћы икљн,
Сит ерЎљрЎеҐ ўљр тљЈлеге
Ћаћыш ќатыш ќайћы икљн.
                      …
Ете йљштљ Сибай шулай
Тимерсегљ ялсы булды,
Эшсљн урыџ бик талапсан:
ТыҐламаўаҐ ќамсы булды.
Ул Сибайћа ЈЎЎљренсљ 
Саша тиеп исем ќушты,
Утын ярып, ўыуын ташып,
ТиЎљк тЈгеп сыќты ќышты.
Отќор малай кЈп тљ Јтмљй
АҐлап алды урыџ телен,
ѓыштыҐ оЎон кистљрендљ 
Белеш бирЎе ућа белем.
ѓыштар саќсау ўыуыќ бында, 
ѓар-књрт баџќан тауЎар иле.
Дауыл-буран ќупќан саќта
Ћаћындыра дала еле.
Ете йљштљ бында килгљс,
Халыќ ўанын алыусыћа 
Саша улым, тиеп, белеш
Кузнецов, тип, имза ўућа.
АЎаќ Саша Кузнецов, тип,
Юллай тыуыу танытмаўын.
- Уќытырмын, њйрљтермен,
Улым ћына ялыќмаўын.
                     …
Мин килгљндљн хљЎергљсљ
КЈпме ѓаћы ўыуы аќты.
Тик бер тапќыр кЈрўљҐ ине
АртыќбайЎы, тыућан яќты.
Бында ла яЎ йылы яќтан,
ѓайта икљн сыйырсыќтар,
КЈЎљтљмен, самауырћа
Ѓџтљй-њџтљй тубырсыќтар.
Ђ йљйЎљрЎеҐ матурлыћы!..
Булмай улай ожмахта ла,
КљкЈк, кљкЈк, аџыл ќошом,
БарўыҐ икљн был яќта ла!
Ђле генљ тњлкњ кЈрЎем,
ѓыуаќлыќќа ќасты ќуян,
ЏЎемде нљќ Ирљндектљ
Йњрњгљндљй тойоп ќуям.
Тыућан яћым кЈк Ирљндек,
ЏЎем ѓаћы урыџымын,
Кузнецовтар ћаилљўе
КЈЎ тњбљгљн вариџы мин.
                       …
Ћућыштан ўуҐ бында ќайттым
АртыќбайЎы кЈрер њсњн,
ЏЎ йљнемдљ татып белљм
Сит ерЎљге ўаћыш књсњн.
АтайымдыҐ нигеЎендљ
Џгљй љсљй йљшљй хљЎер,
Ѓс уланы яуЎа ќалћан,
Минљн ућа хњрмљт – ќљЎер.
АртыќбайЎы, минеҐ кеЈек,
Бер љЎљмгљ биргљн икљн,
Ђ ул љЎљм сабый менљн
Ђллљ ќайЎа кЈсеп киткљн.
Таба алмай уны хљЎер
ЋыЎып-ўыќтап љсљй илай.
Зым-зыяћа юќќа сыќты
Артыќбай Ўа тигљн малай.
                        …
- Алып барам, - тине Сибай.-
ЋеЎЎе баќыр сыќќан ергљ,
Мњћжизљлљр кЈрерўегеЎ
ЙњЎњгњЎЎњ ќуйып елгљ.
Карьер астыќ, унда сыћа
Баќыр-књкњрт колчеданы.
ЕрЎљн мљћдљн табыусыныҐ,
Уны ќаЎып алыусыныҐ
МљҐгелеккљ ќалўын даны.
Тарихы бар: бик боронћо
Арќайымда, Таналыќта
Бер ўунарсы тоЎаќ ќорћан
ЃҐ алдында, аралыќта.
ЃҐ балсыћы ќып-ќыЎыл, ти,
Баќыр-књкњрт-тимер ќатыш.
Шул балсыќтан буяу яўап,
ѓулланћандар тире буяп,
Тирмљ биЎљп, ўалып наћыш.
Мауыќќандар баќыр менљн,
Иреткљндљр шул дљЈерЎљн
Петр батша заманында 
ЭЎлљгљндљр ќаЎып ерЎљн.
МеҐ тућыЎ йњЎ ун биштљ ул
Шахталар Ўа сыћарыла,
Тик Граждандар ўућышында 
Таћы эштљр туќтатыла.
Шул йылдарЎа тарихта бар 
Руда иретеЈсе Баймаќ,
Йњк аттары, дњйљ егеп
Ташыћандар унда байтаќ.
Ђ ќырќ дЈрттљ ўућыш њсњн
СибайЎа ла иреткљндљр,
Ћљм рудникты шул йылдарЎа 
ѓасаба, тип, йњрњткљндљр.
Бњйњк Ватан ўућышында
Туќталћайны бында кљсеп,
ЕҐеЈЎљн ўуҐ кЈпме халыќ 
Эшкљ килде таћы кЈсеп.
Карьер нљќ тљ оло ќаЎан,
Тљрљнлеккљ буйыҐ етмљй.
Тњпкљ ќљЎљр тњшкљн юлдар
Уралып та ятќан ептљй.
                        …
МеҐ тућыЎ йњЎ ќырќ ўигеЎЎљ
Ил Ўур план ќуя алћа:
Баќыр-књкњрт комбинаты
ТњЎњп, эшен ўалыу яйћа.
Электростанция, рудник,
Йорттар, юлдар тњЎњЈ алда,
Гњл-баќсалай ќала ўалыу – 
ЋеЎЎеҐ менљн беЎЎеҐ ќулда.
                         …
БеЎ тњЎњЈсе, књсњбњЎ бар
Ћљр-бер йортта, ўљр нигеЎЎљ.
Унда ўалћан таштар аџыл,
Ныќ тњЎњнњк ўљм тигеЎ Ўљ.
Элеватор тњЎњп бњттњк,
Гел ўоќланып ќарап торам.
Илгљ тоћро хеЎмљт итўен
Сал далала иҐ Ўур ќорам.
МеҐ тућыЎ йњЎ илле ике
ТљЈге поезд сыќты юлћа,
Магнит – Сибай араўында
Гудок биреп уҐћа-ўулћа.
Кинотеатр, уќыу йорто,
Больницамы йљки ятаќ.
БеЎЎеҐ хеЎмљт емештљре,
Эшлљйўе эш љле байтаќ.
Тњйљлљџкљй талћын аћа
Тирбљлдереп тал-сыбыќты,
Иџке Сибай эргљўендљ 
ЯҐы Сибай ќалќып сыќты.
Сибай ќала тип аталды
МеҐ тућыЎ йњЎ илле биштљ.
Ђле кЈпме тњЎњйўњ бар,
Ћынатмайыќ беЎ Ўљ эштљ. 
                      …
Илљџ-милљџ килљ кЈҐел,
ЯЎ, яЎ етте, Јтте ќыш та, 
“Илама ла, Фатимам, ай…”
Кемдер йырлай ине тышта.
Сырќ-сырќ килеп књлљ ќыЎЎар,
Йыр тыҐлайЎар - тљЎрљ асыќ.
- Сибай йырлай, ўиҐљ йырлай.
Фатимаќай, бар сыќ, бар сыќ.
- ЯЎын кемдљр йырламаџ ул.
ЋњйлљмљгеЎ, ќыЎЎар, бушты …
Матур йырлай, тышта рљхљт,
ОЎаталыр, бљлки, ќышты.
                      …
Эштљр гњрлљй тњЎњлњштљ:
КЈтљргљн юќ эштљн башты,
Ћњйњп-наЎлап тЈшљй улар
НигеЎ њсњн ўљр бер ташты.
Ярыштарћа саќырыусы
Йыйылыштар шау-шыуЎары,
УҐћандарЎы ќотлай-ќотлай
АлќыштарЎыҐ шашыуЎары.
Хљмер ќолон эштљн ќыуыу - 
ѓыџќа уныҐ хеЎмљт юлы, 
ѓазаланћан эшсљндљргљ
Бергљ ўуЎыу ярЎам ќулы.
Дљрт-дармандар ташып тора.
Гњрлљп эшлљп йњрњр мљлдљр.
КЈЎ асып та йомћансы, аў,
Кире яќќа китте хљлдљр.
                       …
Сибай-Саша нисљ йылдар
Фатиманы кЈЎлљп йњрњй.
- Ћине ўњйљм, - тип љйтергљ
Яйын-књйњн эЎлљп йњрњй.
Нисљ тапќыр Фатимаћа
Асмаќ булды йњрљк серен.
Уны кЈрўљ, тел љйлљнмљй,
Асылмай Ўа ќуя ирен.
Дуџ егеттљр љллљ ќасан
Ѓйлљнделљр, парын табып.
Мљж килљлљр ћаилљгљ
Кљрљк-яраќ, барын табып.
                      …
Фатиманы кЈрмљк булып
ТњЎњлњшкљ килде егет.
Ђ уйЎары, хыялдары
Алда бара елдљй елеп. 
Ћаћынћайны егет ќыЎЎы - 
ѓараштарын, књлњЈен дљ.
Фљжићљгљ тарынылар
Ошо ўуҐћы килеЈендљ.
Ишетмљне, кЈрмљнелљр
Ѓџкљ аућан кирбес-ташты,
Онтай-онтай аяќ-башты
ТауЎай бейек њйњм баџты.
                       …
ФатимабыЎ тућыЎ књндљн
Больницала килде аҐћа.
Тирљ-яћын байќап алды.
- Сибай ќайЎа? Килўен янћа.
- Џлгљндер ул … эйе, Јлгљн.
Ћине ўаќлап булћан ўљлљк.
Ђ ўин тере. Онот уны. 
Терелљргљ йљшљр кљрљк.
ТабиптыҐ был ўЈЎЎљренљн
ФатиманыҐ китте ўушы.
ѓайћы, ўаћыш, аў-зар менљн
ОЎаќ Јтте быйыл ќышы.
Хљл белешкљн ќыЎЎарЎы ла
ѓаты тыйып ќуйЎы табип.
Сибай Јлгљн тиеп аҐћа
ЋеҐдерЎе ул яйын табып.
“ТиЎ ярЎам” да Фатиманы
ОЎаттылар тыућан яќќа.
Йыл ярымдан аќўай-туќўай
Тороп баџты ул таяќќа.
                      …
Фатиманы? Иџљн-имен
Тулды ућа ете тиџтљ.
КЈЎЎљрендљ йљшљЈ нуры,
Љљрипмен, тип, тормай ўис тљ.
Сибай хљЎер - кЈркљм ќала,
Тип яЎалар гљзит ўайын.
ФатиманыҐ хыялы бар:
Барып кЈреЈ, табып яйын.
Унда таныш-белештљрЎљ
Бер-ике књн ятмаќ була.
Сибай-Саша ќљберендљ
ѓљЎер ќылып ќайтмаќ була.
                      …
Радионан йыр аћыла.
Кемдер ќотлай яќындарын:
- МинеҐ ике олатайым
Йљшљп ята, - тип, - ѓаћыла.
- Кемдљр улар? Исемдљре?
- Артыќбай ўљм Сибай-Саша.
ѓотлап сљлљм еткерегеЎ
“Сибай кантон” йыры аша.
- Ћин тереме ни аў, йљнем?..
Тип, Фатима йњрљкўене.
ЋуҐћы мљлдљ њмњт ўЈнгљн,
ѓабыныуЎар ўирљк ине.
                       …
ѓалќыулыќта етљклљшеп
Ђбей менљн бабай тора,
Дала еле ўњйњнгљндљй,
Битте наЎлап иџљ тура.
ѓола ялан уртаўында
ѓала тњЎњп тЈгеп тирен,
Ћљйкљл булып баџќан улар,
Елгљ кипкљн сикљ, ирен.
Йљшлек-ќартлыќ араўында
Йылдар ята нисљ тиџтљ,
Ауырлыќтар онотолћан,
ХеЎмљт сљме, тљме иџтљ.
ЯЎмыштары айырым уЎЎы,
Шул йњрљккљ ўаћыш ўала.
Кеше бушќа йљшљмљй ул -
ЕрЎљ барыбер эЎе ќала,
Йљ аќыллы ўЈЎе ќала.
Эшен, уйын, хыялдарын
Дауам итеп ќала бала.
Сибай менљн Фатиманан
Тыуыр бала тыумаўа ла
ЉЈмер бушќа уЎмаћан, тип,
Алдарында  балќып  ята
ИкљЈ нигеЎ ўалћан ќала.
Балќый Сибай – нурлы ќала! 

                     …