Айўылыу Хљсљнова
Ђбйљлил районы
Рысќужа ауылы
                   Сибай
                   поэма

Ђкрен иџкљн дала еле
Ћыйпап Јтте ќылћан башын.
Фатима ла ўњйњп ќуйЎы
ЏЎе ўалћан нигеЎ ташын.
Был тњш ине…
ФатиманыҐ
Ћаћыштары баштан ашты.
Йљшлегенљ ќабат ќайтўа,
Таныр кеЈек ўљр-бер ташты.
Ойоп ятќан бер ауылћа
ѓырќтытауЎыҐ итљгендљ
Уполномуч килеп тњштњ
Тыуыр књндњҐ иртљўендљ.
- Йљш-елкљнсљк кљрљк, - тине.-
Эшкљ яллар њсњн килдем.
Сход йый бњгњн кљнсљгеЎЎљ,
Был ќушыуы тыућан илдеҐ.
Бњйњк ОктябрЎљ беЎ еҐеп
Власты ќулћа алћан мљлдљн
ИрљндектеҐ итљгендљ,
Сибай кантон тыућан яќта
Таптыќ ерЎљн баќыр-мљћдљн.
Шул мљћдљнде эшкљртергљ
Телљктљре булћандарЎы,
КилешеЈгљ ќул ќуйырћа
Саќырамын уҐћандарЎы.
АсасаќбыЎ Ўур тњЎњлњш,
ЋаласаќбыЎ матур йорттар
- Кем беренсе, таћы кемдљр,
- ЂйЎљ, љйЎљ, бик хуп дуџтар!
                       …
Фатима ла ќайтты њйгљ,
КилешеЈЎе тотоп ќулћа:
- Бер љйлљнеп ќайтырмын, - ти,-
КилешеЈем тик бер йылћа.
МеҐ тућыЎ йњЎ ќырќ ўигеЎЎеҐ
Декабрь башы ќара ўыуыќ.
Бер ауылдан ун ќыЎ бала
Сљфљр сыќты, ылау ќыуып.
                       …
Таќта барак бик Ўур ћына,
ЋикелљрЎљ ўалам ятаќ.
Тимер мейес гњрлљп тарта,
Шарт-шорт яна ботаќ-сатаќ.
ѓыЎЎар йоќлай арып-талып,
Тимер мейес ўуЎћан књйгљ.
Ќур ўауытта ўыу ќайнаћан - 
Барыўына етер сљйгљ.
Ѓџтљ ўырма, књпњ салбар,
Тњплњ быйма кейўљҐ бик Ўур
КљЈЎљлљрЎе йљмўеЎлљгљн,
Ђммљ ќыЎЎар дљртле, матур.
Дуџ ќыЎЎары Фатимаћа
КейЎерЎелљр оло ўырма.
- БыймаҐды ла кейеп ќара.
Йљ, Фатима књлњп торма,
Ќур быйманы кейеп ќыЎый
Атлап китте улай-былай.
Књсњ етмљй ќолап киткљс
Књлљ-књлљ ерЎљ тулай
Шаян ќыЎЎар етдилљнде,
Киџелделљр оЎон сљстљр
Ћњйљллљнеп ќатты ќулдар
БелљктљрЎљ артты књстљр.
Эшлљп йљшљр њсњн килгљн
ТЈгел улар юлаусылар,
Тик мњйњштљ љле ўаман
Ћаћышланып илаусы бар.
Ћућыштан ўуҐ бик кЈп хеЎмљт
ѓоролћайны ќул књсњнљ.
Йљштљр отќор, таўыллана,
Эш яйына тиЎ тњшњнљ.
Йњк аттары, ќул арбаўы,
ѓулдарында књрљк-кљйлљ,
Тик эш њсњн янды йњрљк,
Белмљнелљр мљкер-хљйлљ.
ФатиманыҐ кљйлљ тотоп
Хљлгенљўе ќалмай берЎљ.
КЈп књс тЈгљ љммљ эше
Ыраманы туҐћан ерЎљ.
Бил-аяќтар ўыЎлай тњнњн,
КњндњЎ ўалћан ауыр таштан.
КЈптљн биЎеп бњттњ ќыЎЎар
Кљбеџтљле љсе аштан.
Улар ўњйлљп илап ала.
Ђсљй бешкљн май-ќаймаќты.
ЃлљсљйЎеҐ йљш ќоротон,
Бауырўаќты йљ ќоймаќты.
Йљшљнелљр землянкала,
Таќта барак, ќыуыштарЎа,
Ил ни ќушўа, шућа кЈнде,
Зарланыу юќ, тауыштарЎа.
                      …
Саша тигљн егет књндљ
Килеп китљ тњЎњлњшкљ.
ЙљштљрЎеҐ ул етљксеўе,
ѓулы маўир тњрлњ эшкљ.
- Саша-Сибай булам, - тине – 
КЈреЈемљ шатмын ўеЎЎе.
ЏЎ тућанын кЈрЎеме ни,
Ихлас-алсаќ ўЈЎЎљр теЎЎе:
- Мастер булам бригадала.
ЭшлљрбеЎ, ти, бергљ-бергљ.
Иртљн ўеЎЎе алып барам
ТњЎњлњштљр барћан ергљ.
                     …

Сибай малай ЈкўеЎ етем
Ђсљўенљн ќалды биштљ,
Ике йылдан атаўы ла
Вафат булды ќырќ бер йљштљ.
Џгљй љсљ уџал тЈгел,
Ћуќманы ЈЎ ќулы менљн,
Сибайћа књн кЈрўљтмљне
Ѓс эйљрсљн улы гелљн.
Ућа етмљй ќалды ўљр саќ
ТЈшљк-юрћан, мендљр-яџтыќ,
Ашьяулыќта њлњшњ юќ,
Етем малай ситтљ, артыќ.
Ѓс-дЈрт айЎан Јгљй љсљ
БЈлљк итте таћы ќусты.
СараўыЎЎан алйып ућа
Артыќбай, тип, исем ќушты
Балалар кЈп, љ ул яҐћыЎ,
Ѓй эсе лљ ярлы ћына,
Ђммљ Сибай бик ќыуанды
ѓустыўыныҐ барлыћына.
БљЈеткљндљ књйлљр булды:
БеЎ бер тућан, бер атайЎан,
Тик бљхете ќыџќа булды,
Айрылдылар алты айЎан.
ЃйЎљ аслыќ хњкњм ўњрљ,
Бик асыћа бала-саћа.
СибайЎы ла урыџ белеш
Малайлыќќа алды шућа.
Иртљн иртЈк Сибай менљн,
Улар алыџ юлћа сыћа,
Џгљй љсљ йљшен ўњртљ,
Сыр-сыу килљ бала-саћа.
Туры айћыр сыбыртќыўыЎ
Елеп Јтте ќайтыр юлды.
Артыќбайым ќалды, тиеп,
Сибай Јкўеп илап алды.
                    …
Тау-урмандар араўында 
Яр башында ята ѓаћы.
Йыртќыс-йљнлек менљн тулы
ѓара урман тирљ-яћы.
Тау-таш киџеп аћып ятќан
Йылћаўы ла ѓаћы икљн,
Сит ерЎљрЎеҐ ўљр тљЈлеге
Ћаћыш ќатыш ќайћы икљн.
                      …
Ете йљштљ Сибай шулай
Тимерсегљ ялсы булды,
Эшсљн урыџ бик талапсан:
ТыҐламаўаҐ ќамсы булды.
Ул Сибайћа ЈЎЎљренсљ 
Саша тиеп исем ќушты,
Утын ярып, ўыуын ташып,
ТиЎљк тЈгеп сыќты ќышты.
Отќор малай кЈп тљ Јтмљй
АҐлап алды урыџ телен,
ѓыштыҐ оЎон кистљрендљ 
Белеш бирЎе ућа белем.
ѓыштар саќсау ўыуыќ бында, 
ѓар-књрт баџќан тауЎар иле.
Дауыл-буран ќупќан саќта
Ћаћындыра дала еле.
Ете йљштљ бында килгљс,
Халыќ ўанын алыусыћа 
Саша улым, тиеп, белеш
Кузнецов, тип, имза ўућа.
АЎаќ Саша Кузнецов, тип,
Юллай тыуыу танытмаўын.
- Уќытырмын, њйрљтермен,
Улым ћына ялыќмаўын.
                     …
Мин килгљндљн хљЎергљсљ
КЈпме ѓаћы ўыуы аќты.
Тик бер тапќыр кЈрўљҐ ине
АртыќбайЎы, тыућан яќты.
Бында ла яЎ йылы яќтан,
ѓайта икљн сыйырсыќтар,
КЈЎљтљмен, самауырћа
Ѓџтљй-њџтљй тубырсыќтар.
Ђ йљйЎљрЎеҐ матурлыћы!..
Булмай улай ожмахта ла,
КљкЈк, кљкЈк, аџыл ќошом,
БарўыҐ икљн был яќта ла!
Ђле генљ тњлкњ кЈрЎем,
ѓыуаќлыќќа ќасты ќуян,
ЏЎемде нљќ Ирљндектљ
Йњрњгљндљй тойоп ќуям.
Тыућан яћым кЈк Ирљндек,
ЏЎем ѓаћы урыџымын,
Кузнецовтар ћаилљўе
КЈЎ тњбљгљн вариџы мин.
                       …
Ћућыштан ўуҐ бында ќайттым
АртыќбайЎы кЈрер њсњн,
ЏЎ йљнемдљ татып белљм
Сит ерЎљге ўаћыш књсњн.
АтайымдыҐ нигеЎендљ
Џгљй љсљй йљшљй хљЎер,
Ѓс уланы яуЎа ќалћан,
Минљн ућа хњрмљт – ќљЎер.
АртыќбайЎы, минеҐ кеЈек,
Бер љЎљмгљ биргљн икљн,
Ђ ул љЎљм сабый менљн
Ђллљ ќайЎа кЈсеп киткљн.
Таба алмай уны хљЎер
ЋыЎып-ўыќтап љсљй илай.
Зым-зыяћа юќќа сыќты
Артыќбай Ўа тигљн малай.
                        …
- Алып барам, - тине Сибай.-
ЋеЎЎе баќыр сыќќан ергљ,
Мњћжизљлљр кЈрерўегеЎ
ЙњЎњгњЎЎњ ќуйып елгљ.
Карьер астыќ, унда сыћа
Баќыр-књкњрт колчеданы.
ЕрЎљн мљћдљн табыусыныҐ,
Уны ќаЎып алыусыныҐ
МљҐгелеккљ ќалўын даны.
Тарихы бар: бик боронћо
Арќайымда, Таналыќта
Бер ўунарсы тоЎаќ ќорћан
ЃҐ алдында, аралыќта.
ЃҐ балсыћы ќып-ќыЎыл, ти,
Баќыр-књкњрт-тимер ќатыш.
Шул балсыќтан буяу яўап,
ѓулланћандар тире буяп,
Тирмљ биЎљп, ўалып наћыш.
Мауыќќандар баќыр менљн,
Иреткљндљр шул дљЈерЎљн
Петр батша заманында 
ЭЎлљгљндљр ќаЎып ерЎљн.
МеҐ тућыЎ йњЎ ун биштљ ул
Шахталар Ўа сыћарыла,
Тик Граждандар ўућышында 
Таћы эштљр туќтатыла.
Шул йылдарЎа тарихта бар 
Руда иретеЈсе Баймаќ,
Йњк аттары, дњйљ егеп
Ташыћандар унда байтаќ.
Ђ ќырќ дЈрттљ ўућыш њсњн
СибайЎа ла иреткљндљр,
Ћљм рудникты шул йылдарЎа 
ѓасаба, тип, йњрњткљндљр.
Бњйњк Ватан ўућышында
Туќталћайны бында кљсеп,
ЕҐеЈЎљн ўуҐ кЈпме халыќ 
Эшкљ килде таћы кЈсеп.
Карьер нљќ тљ оло ќаЎан,
Тљрљнлеккљ буйыҐ етмљй.
Тњпкљ ќљЎљр тњшкљн юлдар
Уралып та ятќан ептљй.
                        …
МеҐ тућыЎ йњЎ ќырќ ўигеЎЎљ
Ил Ўур план ќуя алћа:
Баќыр-књкњрт комбинаты
ТњЎњп, эшен ўалыу яйћа.
Электростанция, рудник,
Йорттар, юлдар тњЎњЈ алда,
Гњл-баќсалай ќала ўалыу – 
ЋеЎЎеҐ менљн беЎЎеҐ ќулда.
                         …
БеЎ тњЎњЈсе, књсњбњЎ бар
Ћљр-бер йортта, ўљр нигеЎЎљ.
Унда ўалћан таштар аџыл,
Ныќ тњЎњнњк ўљм тигеЎ Ўљ.
Элеватор тњЎњп бњттњк,
Гел ўоќланып ќарап торам.
Илгљ тоћро хеЎмљт итўен
Сал далала иҐ Ўур ќорам.
МеҐ тућыЎ йњЎ илле ике
ТљЈге поезд сыќты юлћа,
Магнит – Сибай араўында
Гудок биреп уҐћа-ўулћа.
Кинотеатр, уќыу йорто,
Больницамы йљки ятаќ.
БеЎЎеҐ хеЎмљт емештљре,
Эшлљйўе эш љле байтаќ.
Тњйљлљџкљй талћын аћа
Тирбљлдереп тал-сыбыќты,
Иџке Сибай эргљўендљ 
ЯҐы Сибай ќалќып сыќты.
Сибай ќала тип аталды
МеҐ тућыЎ йњЎ илле биштљ.
Ђле кЈпме тњЎњйўњ бар,
Ћынатмайыќ беЎ Ўљ эштљ. 
                      …
Илљџ-милљџ килљ кЈҐел,
ЯЎ, яЎ етте, Јтте ќыш та, 
“Илама ла, Фатимам, ай…”
Кемдер йырлай ине тышта.
Сырќ-сырќ килеп књлљ ќыЎЎар,
Йыр тыҐлайЎар - тљЎрљ асыќ.
- Сибай йырлай, ўиҐљ йырлай.
Фатимаќай, бар сыќ, бар сыќ.
- ЯЎын кемдљр йырламаџ ул.
ЋњйлљмљгеЎ, ќыЎЎар, бушты …
Матур йырлай, тышта рљхљт,
ОЎаталыр, бљлки, ќышты.
                      …
Эштљр гњрлљй тњЎњлњштљ:
КЈтљргљн юќ эштљн башты,
Ћњйњп-наЎлап тЈшљй улар
НигеЎ њсњн ўљр бер ташты.
Ярыштарћа саќырыусы
Йыйылыштар шау-шыуЎары,
УҐћандарЎы ќотлай-ќотлай
АлќыштарЎыҐ шашыуЎары.
Хљмер ќолон эштљн ќыуыу - 
ѓыџќа уныҐ хеЎмљт юлы, 
ѓазаланћан эшсљндљргљ
Бергљ ўуЎыу ярЎам ќулы.
Дљрт-дармандар ташып тора.
Гњрлљп эшлљп йњрњр мљлдљр.
КЈЎ асып та йомћансы, аў,
Кире яќќа китте хљлдљр.
                       …
Сибай-Саша нисљ йылдар
Фатиманы кЈЎлљп йњрњй.
- Ћине ўњйљм, - тип љйтергљ
Яйын-књйњн эЎлљп йњрњй.
Нисљ тапќыр Фатимаћа
Асмаќ булды йњрљк серен.
Уны кЈрўљ, тел љйлљнмљй,
Асылмай Ўа ќуя ирен.
Дуџ егеттљр љллљ ќасан
Ѓйлљнделљр, парын табып.
Мљж килљлљр ћаилљгљ
Кљрљк-яраќ, барын табып.
                      …
Фатиманы кЈрмљк булып
ТњЎњлњшкљ килде егет.
Ђ уйЎары, хыялдары
Алда бара елдљй елеп. 
Ћаћынћайны егет ќыЎЎы - 
ѓараштарын, књлњЈен дљ.
Фљжићљгљ тарынылар
Ошо ўуҐћы килеЈендљ.
Ишетмљне, кЈрмљнелљр
Ѓџкљ аућан кирбес-ташты,
Онтай-онтай аяќ-башты
ТауЎай бейек њйњм баџты.
                       …
ФатимабыЎ тућыЎ књндљн
Больницала килде аҐћа.
Тирљ-яћын байќап алды.
- Сибай ќайЎа? Килўен янћа.
- Џлгљндер ул … эйе, Јлгљн.
Ћине ўаќлап булћан ўљлљк.
Ђ ўин тере. Онот уны. 
Терелљргљ йљшљр кљрљк.
ТабиптыҐ был ўЈЎЎљренљн
ФатиманыҐ китте ўушы.
ѓайћы, ўаћыш, аў-зар менљн
ОЎаќ Јтте быйыл ќышы.
Хљл белешкљн ќыЎЎарЎы ла
ѓаты тыйып ќуйЎы табип.
Сибай Јлгљн тиеп аҐћа
ЋеҐдерЎе ул яйын табып.
“ТиЎ ярЎам” да Фатиманы
ОЎаттылар тыућан яќќа.
Йыл ярымдан аќўай-туќўай
Тороп баџты ул таяќќа.
                      …
Фатиманы? Иџљн-имен
Тулды ућа ете тиџтљ.
КЈЎЎљрендљ йљшљЈ нуры,
Љљрипмен, тип, тормай ўис тљ.
Сибай хљЎер - кЈркљм ќала,
Тип яЎалар гљзит ўайын.
ФатиманыҐ хыялы бар:
Барып кЈреЈ, табып яйын.
Унда таныш-белештљрЎљ
Бер-ике књн ятмаќ була.
Сибай-Саша ќљберендљ
ѓљЎер ќылып ќайтмаќ була.
                      …
Радионан йыр аћыла.
Кемдер ќотлай яќындарын:
- МинеҐ ике олатайым
Йљшљп ята, - тип, - ѓаћыла.
- Кемдљр улар? Исемдљре?
- Артыќбай ўљм Сибай-Саша.
ѓотлап сљлљм еткерегеЎ
“Сибай кантон” йыры аша.
- Ћин тереме ни аў, йљнем?..
Тип, Фатима йњрљкўене.
ЋуҐћы мљлдљ њмњт ўЈнгљн,
ѓабыныуЎар ўирљк ине.
                       …
ѓалќыулыќта етљклљшеп
Ђбей менљн бабай тора,
Дала еле ўњйњнгљндљй,
Битте наЎлап иџљ тура.
ѓола ялан уртаўында
ѓала тњЎњп тЈгеп тирен,
Ћљйкљл булып баџќан улар,
Елгљ кипкљн сикљ, ирен.
Йљшлек-ќартлыќ араўында
Йылдар ята нисљ тиџтљ,
Ауырлыќтар онотолћан,
ХеЎмљт сљме, тљме иџтљ.
ЯЎмыштары айырым уЎЎы,
Шул йњрљккљ ўаћыш ўала.
Кеше бушќа йљшљмљй ул -
ЕрЎљ барыбер эЎе ќала,
Йљ аќыллы ўЈЎе ќала.
Эшен, уйын, хыялдарын
Дауам итеп ќала бала.
Сибай менљн Фатиманан
Тыуыр бала тыумаўа ла
ЉЈмер бушќа уЎмаћан, тип,
Алдарында  балќып  ята
ИкљЈ нигеЎ ўалћан ќала.
Балќый Сибай – нурлы ќала! 

                     …

ТереўыуЎы тапўам љгљр…

ТеЈљллљнўљ барса эштљр,
Сорнап алўа кисерештљр,
Менеп тауЎыҐ башќайына,
Тирљ-яќты байќайымда.
Уйлап ќуям гел бер уйЎы:
Тапўам љгљр тереўыуЎы
Бњркњр инем ер-генљмљ
Ергенљмљ, бер генљмљ.
Телгелљнгљн ќырќќа йљне.
БЈлгелљнеп бњткљн тљне,
Урман, ўыуы, тау, яланы, 
Йљллљп йљнем зар иланы.
Шул ерЎљрЎљн Јткем килљ,
ТереўыуЎы бњрккњм килљ:
Аќтарылћан ташлыќтарћа,
БаџыуЎаћы ашлыќтарћа
Ћирљгљйгљн урмандарћа,
Мал тапаћан болондарћа,
Ћибер инем йырындарћа,
ѓотўоЎланћан урындарћа,
ТомбойоќўоЎ ќалћан кЈлгљ,
Сљскљ атмаџ ќыџыр гњлгљ – 
ТереўыуЎы бњрккњм килљ.
ЭЎлљп уны киткем  килљ,
Барсаўына ўипкем килљ.
Заманћынам борон тЈгел,
Ђкиљт ўњйлљр урын тЈгел,
Батыр тЈгел исем – атым,
Юќ ќанатлы АќбуЎатым,
Юќ ќњЎрљтем, юќ књсњмдљ,
Тик бер уй минеҐ эсемдљ:
ТереўыуЎы тапўам љгљр,
Уны уртлап ќапўам љгљр,
Бер минутта тотмайынса,
Тамсыўында йотмайынса,
Бњркњр инем ергенљмљ.
Ергенљмљ, бер генљмљ.

Тыућан телем

Тау-яландар иҐлљп ята
Башќорт иле.
БашќортомдоҐ хазинаўы – 
УныҐ теле.
Ђлми саќтан телем беЎЎеҐ 
Менљн ќалћан.
Ситтљр сњйгљн уќ-ўЈЎЎљрЎљн
Ћаќлар ќалќан.
Халќымды, ата-бабамды
Башќорт атлы
Яўаусы ўоќланћыс ўљм
КЈркљм затлы.
Телен ўњйгљн кеше ућа
ЉЈмер телљр.
ЏЎ телеҐљ етмљй бит ул
Башќа телдљр.
Зыян тЈгел сит телдљрЎе
БелеЈ беЎгљ.
Бары хњрмљт кенљ артыр
ТелебеЎгљ.

Заман ќатыны

Заман ќатынына хљЎер 
Бик кЈп талаптар.
Ђлдљ ќыџмай ћњрњф-ћљЎљт 
ѓанун-ќалыптар.
Љалим, тЈрљ, эшќыуарЎа
ѓатын-ќабырћа.
Ир ныќлыћы кљрљк ќайсаќ
Ћынмай ќалырћа.
Љаилљгљ, эшкљ биргљн
Йњрљк ялќыныҐ.
МеҐ балќышќа кЈмўен ўине – 
Заман ќатынын.
ДонъяҐ ќото ўинеҐ ќулда
Абай бул, йљме.
Ћљр саќ уҐћан ќатын, љсљ,
Апай бул, йљме.
ИрЎљр ќоростан ќойолћан,
Ђ ўеЎ – алтындан.
Атынанда уҐўын улар
УҐўын ќатындан.
ТиҐлек ўљм татыулыќ ўеЎгљ
ЉЈмер-ћЈмергљ,
Ћаулыќ, аќыл, зауыќ, хеЎмљт,
Бљхеттљ бергљ.

***
Аџбатым-аџыл затым.

Аџбат минеҐ – аџыл затым.
Алтындай аћай-энем.
ЋеЎўеЎ ерЎљ йљшљЈ йљмен,
Бљхетте тоймаџ инем.
Аџбат минеҐ – аџыл затым,
Аџаба башќорттарым.
Љњрњф-ћљЎљт, йолаларЎыҐ
Ћаќлаусы бар ќоттарын.
КЈрешкљндљ йњЎњ яќты
Йола ўаќлап микљн ни?
ЙљнеҐ ирер: Аў, кем тиўљм,
ЏЎ тућаным килгљн, ти.
Рљхмљтлемен шул ўЈЎеҐљ
Аџбатым-аџыл затым.
ЋЈЎем, эшем ўљр саќ данлар
Хњрмљтле исем – атыҐ.
Аџбатым-аџыл затым.
Аџбат – минеҐ арам (автор).

Шљжљрљ

ШљжљрљҐде белеЈ фарыз,
ШљжљрљҐде белеЈ бурыс.
Ете быуын хаќында
Ћљр быуындан ќот-осќон бар
Булмышымда, аҐымда.
Белгем килљ, ќай тарафта
Књн иткљн ырыу – затым
ШљжљрљмдеҐ ўљр быуыны
Бњртњклљп йыйћан алтын
ТамырЎарым тыућан ерЎљ
Бик боронћо шљжљрљ.
ШљжљрљҐдеҐ аћасында
ЯҐы бњрњ йљшљрљ
ѓомартќы ул шљжљрљ.
БеЎЎљн ўуҐћы йљштљргљ.

Эске донъям

Књндљр буйы, тњндљр буйы,
Юлда, эштљ, табындарЎа
АҐымда гел эске донъям.
ЙњЎљм сихри аћымдарЎа.
Ђйткем килљ кешелљргљ
Матур ўЈЎЎљр шићри телдљ.
ЏЎем бында, љ кЈҐелем
Шићриљттљ – сихри илдљ.
Ябай ћына кеше булып
Тыныс йљшљп ятыр инем:
Илўам ќошон ўайратыусы,
Шићриљтте яратыусы
Эске донъям тынмаџ минеҐ.

ЯҐы кЈлдљк

Ћњйњнњп уйнай бер ќыЎый
Ѓр-яҐы кЈлдљгенљ.
ЯҐы кейем ќыуанысы
Булмай ўуҐ кемдљ генљ.
МиҐљ лљ бер мљл љсљйем
Сљскљле кЈлдљк текте.
Мин йњрњнњм њйберенсљ
КЈрўљтергљ кЈлдљкте.
- Йылы тљнеҐдљ тЈЎўын, - тип 
ИнљйЎљр тљҐкљ таќты.
Их, кЈрўљгеЎ ине минеҐ, 
КЈбљлљк кеЈек саќты.
ѓыуаныстан, бљхетемдљн
Осоп ќына йњрњнњм…
ЉЈмер буйы кЈлдљктљрЎеҐ
Кейўљм дљ ўљр тњрлњўњн.
Шул саќтаћылай ўњйњнњп,
Осоноп йњрњй алмам.
ТљҐкљ баџылћан кЈлдљгем
Иџемдљн сыќмай ўаман.
ЯҐы кейем ќыуанысы
Булмай кемдљ генљ!
ТљҐкљ баџтым матур ќыЎЎыҐ 
Сљскљле кЈлдљгенљ.

Хыянат

ѓњнитмешем хљлљл, кЈҐелем саф.
Ђ тЈбљмдљ аяЎ кЈк ине.
Тормош ауырлыћын кЈтљрешкљн
Дуџ-иштљрем минеҐ кЈп ине.
Башланды ла китте был ќара књн
Бер љЎљмгљ яла яћыуЎан:
Нурлы йњЎњ уныҐ ќара янды
Телгенљмдљн сыќќан аћыуЎан.
Ура! Ура! Мин тантана итљм
ѓон ќайтарЎым бњгњн, ќанды ус
Тик барыбер ќылћан ќылыћымдан
Йљнде њйкљп ќалды Јкенес.
Ошо йљшкљ етеп, донъя ќыуып,
Сыћармаћан инем яманат.
Кеше рљнйеттем дљ лљззљтлљндем,
Асылыма ќылдым хыянат.
Хайран булып ултырамын бына
КЈҐелдљге ваќлыќ, тарлыќќа
Уйламайса ќылћан ќылыћымды.
Ярлыќасы, кешем, ярлыќа.

Бына шулай хљлдљр…

Юќтан ћына пљйЎљ булды књнсњн йљн,
Гел маќтанды ла, маўайЎы књсњнљн.
Яўамаќсы минљн љЎем аќтыћын,
ѓапламаќсы булды књндњҐ яќтыўын.
Хаќлыќ њсњн књрљш барћан яландан,
СЈп эсенљ алып атты яћамдан.
Ваќсыл йљнгљ бирешмљгљн њсњндљ
Алўыу сљскљ ЈџтерЎем сЈп эсендљ
Баўаланы дуџтар минеҐ хеЎмљтте
Теге љЎем йљнљ килеп йњЎљтте.
Дуџтарса ќулдар бирешеп ярашмаќ.
Тик кЈҐелем ћљфу итмљй: ѓарышќаќ.
Бына шундай хљлдљр була икљндљ
…Шул љЎљмде сљйгљ алдым Јткљндљ.

                              ***

Был ќайтыуым ауылыма

Булманы юќќа ћына.
Йылдар Јткљс, аяќ баџтым
Бала саќ ўуќмаћына.
ѓыЎылћынам, књмњш билбау,
Ауылды урап аћа.
Ћыу буйында элеккесљ
Мљж килљ бала-саћа,
БеЎ Ўљ уйнап, њй тњЎњнњк
Яр буйы балсыћынан
ѓунаќтарћа сљй эсерЎек
Сынаяќ ярсыћынан.
Усаќ яћып кер сайќаныќ
Ћыу буйында ќырсында
Шулай эшкљ њйрљндек беЎ
Уйын ќатыш ысындан.
Сылтыр-сылтыр ўыуЎар аћа
Шишмљлљге улаќтан
КЈнљктљргљ ўыу тулћансы
Сер ўњйлљштек аулаќта.
Ђ малайЎар шарт-шорт килеп
Атыш уйнаны тауЎа.
Аћас мылтыќтан атышќан
МалайЎарыбыЎ ќайЎа?
БЈтљн ќыЎЎар елљк тирљ
Аќ ќайынлы тауымда.
БЈтљн ќыЎЎар, бЈтљн уйЎар
Башќа тормош ауылда.
ѓыЎыл буйы ќырсыћынан
ЭЎлљп кљйелтмљк таштар
Илап алдым.
Ђллљ ќайЎа
Кљйелгљндљр яЎмыштар.
Ћаубулашып китљйем, тип,
Бер ураным ауылды
Унда минеҐ бала саћым:
“Хуш, инљй” – тип ќалды.

                       ***
Был донъяла ўљр кешенеҐ 
Џткљне бар, яЎмышы бар.
Белеп ќылћан, белмљй ќылћан
Хаталары, яҐлышы бар.
Џткљндљре булћан кеЈек
ЯҐы тормош, булмышы бар
КЈрер кЈЎгљ кЈрке юќтыҐ
Ћоќландырћыс уҐышы бар.
Хњрмљтлљйек ундайЎарЎы
КЈрљ белеп ўљммљ эшен.
Ваќытында данћа кЈмеп
ХеЎмљтенеҐ ўљр емешен.
ЉљйепўеЎЎљн ћљйеп эЎлљп,
Џткљненљн књлгљн булып,
Књнлљшмљйек, йљме, кешем.
                       ***
Быћа тиклем ниҐљ белмљгљнмен
“Абдрахман”да тигљн йыр барын.
Уны ишеткљндљн бар булмышым,
ЃЎњлњп тљ ќалып тын ўулышым.
ТыҐлап туймай башќорт йырЎарын.
ЂўљҐлелљ тауыш моҐ эйљўе
ЯурыныҐдан тапап бер ўњйљўе,
Ћандућастай моҐоҐ тЈгелде,
МоҐћа ћашиќ иттеҐ кЈҐелде.
“Абдрахман”ды йырлап уйландырыр
НиҐљ миндљ йырау тЈгелмен.
Аў, ниҐљ мин йырау тЈгелмен.
Йырћа туймаџ булды кЈҐелем.

                       ***
Китљ ирЎљр Себер тарафына…
ѓоштар кеЈек тупланышып тупќа
ИҐдљренљ аџып ўљлмљк биштљр.
Китљ ирЎљр Себер тарафына.
Хљйерле юл! УҐўын кљсип – эштљр,
Ѓй йылыўын ташлап ситкљ китљ.
Љаилљўе ќала, яќындары
Борон замандарЎан сабыр, кЈндљм
Ирен књткљн башќорт ќатындары.
Ялланып та китљ ялсы булып,
ЏЎ ерендљ эш юќ уҐћан иргљ.
ОЎон аќса, байлыќ њсњн тЈгел
Љаилљўен аџрар бол табырћа
Китљ баштар аяќ баџмаџ ергљ.
Имен ќайтўын улар йортќа – илгљ.

Булаўылар булћан инде

ЉЈмер юлын барлап алам,
Булаўылар булћан инде.
Булаўылар булћан инде
БуяуЎары уҐћан инде.
СљскљндљрЎе урыр мљлем
Кем урмаћан ураќ инде.
КњЎ артынан ќышым етер.
ЯЎым йыраќ, йыраќ инде.
Барыўы ла булћан инде
ЉЈмер юлын матур уЎЎым
Ѓмњтњмдњ њЎгљнем юќ.
Сыраћы ќырќ ќатын ќыЎЎыҐ.
Бер(е)ўе ўЈнўљ, бер(е)ўе яныр
ѓабыныр ут алыр йњрљк
Килер яЎЎы књтњп алып
Таћы ла бер балќыр кљрљк.

ѓљйнљм тупўаўы

Килен булћас ете ят ерЎљргљ,
Аяќ баџќас ќљйнљм тупўаўына.
Тњнњ буйы телљк телљп яттым:
Тњшўљм икљн бљхет уртаўына.
ѓљйнљ тупўаўынан яралћан, тип.
УҐћан килендљрЎеҐ сыћа даны
ХљЎер белљм: сабырлыћыҐ менљн
УҐћанлыќта бљхет сыћанаћы
КилендљрЎеҐ Јџљ уландары 
УҐћан ќатын, тимљ, ул тапўында
Уларћа бар изге телљктљрем:
Йљшљўендљр бљхет уртаўында. 

ЯҐы бура

ѓљйнљм Јлгљс етемўерљп ќалћан
ѓапќаўына инеЈ иҐ ауыры.
Тормош туќтап ќалћан кеЈек бында
Шыжламаны ќабат самауыры.
Кљртљ-ќура тулы мал-тыуар юќ,
Урамында тњрлњ ќошо-ќорто.
Аш-ўыуыныҐ тљме тел осонда.
ѓљйнљм йорто.
ЋЈнгљн. Киткљн ќото.
Љљзиз урын туЎып ятмаўын, тип.
ѓалќа бында таћы яҐы бура.
ѓљйнеш менљн килен донъя ќора.
ѓљйнљм тере саћындаћы кеЈек
ѓот-бљрљкљт ќунўын унда тура.

Апўыным

Оло еҐгљ булдым килендљшкљ
ЉЈмерлеккљ бергљ апўындар.
Бљхет шишмљлљре сылтыр-сылтыр
Йљнљшљнљн тыныс аќўындар.
Донъя йњгњ кЈпме баџќанда ла
Бирешерлек тЈгел апўыным.
Бер ќараўаҐ шундай алыџ кеЈек,
Бер ќараўаҐ шундай яќыным.
Донъя булћас булыр тњрлњ мљлдљр.
Тик булмаўын кЈҐел тарлыћы.
ЯЎмышымдыҐ бљлки бЈлљгелер
АпўынымдыҐ янда барлыћы.

ТЈркенемљ ќайтып килљйем

Юлаусыћа юлда булыу яќшы,
Елдерљмен баџыу юлынан.
ѓинљт алда береЈ пљйЎљ булды
Тњйњнсњгњн тотоп ќулына.
- Ћаумы, инљй, ниндљй елдљр ўине
Алып сыќты алыџ юлдарћа?
- Иртљ менљн юлћа сыќтым љле
Џткљн бљхетемде юлларћа!
Китеп барам, балам, ауылыма
Књтмљўљ лљ унда бер кемдљ.
Ата-љсљм ќљбрен ќљЎер ќылам,
Сљхрљлљргљ сыћам, иркендљ,
Елљк тиргљн ерЎљр, тауЎарымды
ШишмљлљрЎе њЎњлњп ўаћындым.
Арыныр инем ўаћыш-ќайћынан,
Аќ тљненљн ўњйњп ќайындыҐ
ЉЈмер Јтте, балаларым Јџте
Ћикўљн йљштљ хљЎер инљйеҐ
Кисљ кистљн бер уй уйлап яттым:
“ТЈркенемљ ќайтып килљйем”
Тњшњп ќалды инљй ауылында
Сыбалтты ла барса уйымды.
“ТЈркенемљ ќайтып барам”, - тигљн
ЋЈЎгенљўе йљнгљ уйылды.
ЋеҐкелдљтљ баџып атлап китте,
ѓайЎа булды ўыЎлау, аурыуЎар,
Осоп ќына бара, осоп бара
Юќќа сыќты ќартлыќ, арыуЎар.
ѓолаћымда сыҐлай љйткљн ўЈЎе:
“ИнљкљйеҐ, балам, ўикўљндљ
Кендек ќаныҐ тамћан тућан тупраќ,
Ћикўљндљ лљ тарта икљн дљ”.
Яќшы ўЈЎ

Болоќўоћан кЈҐелемљ 
Бер йылы ўЈЎ майЎай тамды.
Йырлап йњрњп Јтте кисем,
ѓаршы алдым ялўыу таҐды.
Яќшы ўЈЎгљ ни етљ ўуҐ
Ирене лљ китте кЈҐел
Шатлыќ йљше булып аќты,
Ниндљй рљхљт, йљнгљ еҐел.
Яќшы ўЈЎ йљн аЎыћы, ти.
Йљшљйўелљр килеп китте.
ѓњЎрљтлљнеп кЈк кЈкрљтеп
Йљшнљйўелљр килеп китте.
МеҐ-меҐ рљхмљт яќшы ўЈЎле
Яќты йњЎлњ љЎљмдљргљ.
Ауыр саќта хљлеҐ аҐлап,
Йљнгљ йылы биргљндљргљ.

                   ***

Борон замандарЎа
ЂЎем яранћанда
Бала ўњйњЈ хисе
Бњрњлљнгљн аҐда
Ошо хистљн хасил
ЙљшљЈемдеҐ ћљме.
ѓыуанысым булып
Йљшљ ерЎљ, йљме.
Ћинљн ќњЎрљт алам,
Ћинљн илўам алам.
ИҐ Ўур ќаЎынышым
Табып баќќан балам.

Осто ќошсоќ

Осто ла китте бер ќошсоќ
Пырылдап осоп китте.
Ђле генљ себеш ине
Осор мљле лљ етте,
Атаўы ла, инљўе лљ
Соролдап тороп ќалды.
Бала ќошсоќ ўауаларћа.
ТљЈ тапќыр ўала юлды…
…минеҐ дљ бит балаќайым
Осто ла китте шулай.
Борсолоулы уйЎар менљн
Йњрљгем генљ ўыЎлай.
ѓайЎарЎа ћына булўаҐда
Имен-ўау йњрњ балам.
ѓошсоќќа ла, балама ла
Аќ юлдар телљп ќалам.

                     ***
ѓыЎым ўиҐљ љйтљм…
Ебљк кеЈек сљскљйЎљреҐ Јрергљ,
ЙондоЎ тњџлњ кЈЎЎљренљн Јбергљ
Йљнгенљмдљй кЈргљн матур ќыЎым бар,
ѓыЎ балама љйтеп Јтер ўЈЎем бар.
ѓыЎ баланы ќырыќ ерЎљн тыялар,
ѓыЎ кЈҐеле ќырыќ ќырлы быяла.
ѓыЎыќтырыр тормош тњрлњ юќ-барћа…
ѓанаттарыҐ ќаћылмаўын уттарћа.
КЈЎ теймљўен етеп килљ буй-ўыныҐ,
КЈҐелеҐдљ ниндљй хыял-уй ўинеҐ?
Ниндљй яЎмыш књтљ ћЈмер юлыҐда,
БљхеткљйеҐ кем балаўы ќулында?
Эсљр ўыуыҐ ќай тарафта аћалыр?
РизыќтарыҐ ќайўы яќќа таралар?
Тњшкљн ергљ таш шикелле батыу бар,
Тућан йортќа ќунаќ булып ќайтыу бар.
Зирљк бала бер љйтеЈеҐдљн белер,
Бљхет тњЎњЈ ЈЎ ќулдарыҐдан килер.
Йљнгенљмдљн артыќ кЈргљн ќыЎ балам,
ЉЈмеркљйеҐ яќты булўын донъяла!
Балам сирлљгљндљ

Бњтљ донъя тынып ќалћан был тњндљ.
Балаќайым, ћљзизем хљл њџтњндљ.
Тњнњ лљ бит таҐћа оЎаќ ауыша.
Балаќайым Јлем менљн алыша.
Керпек ќаќмай ућа ћЈмер ўорайым.
ЕҐеллектљр бир балама, ХоЎайым.
ТљЈге нурЎар Јрелгљндљ тау аша,
Ђжљл-мљлћЈн артќа табан шыуыша.
Тынысланып йоќлап китте малайым.
Тир бњрсњгњ ќаплап алды маҐлайын.
Бњгњн тњндњҐ иҐ ауыры йљшљлде.
МинеҐ улым еҐеп сыќты љжљлде.

Сабыйым

ѓулдан тњшмљџ, туќтау белмљџ,
Тынмаџ орсоћом минеҐ.
БљхетемдеҐ кЈктљрендљ
Ћайрай ќошсоћом минеҐ.
Ѓйњм йљмле сыр-сыу килеп 
КњлњЈеҐ, илауыҐдан
Осоп китерЎљрЎљй булып
Талпынып тулауыҐдан.
Эй, сабыйым! Ћњйкњмлњ йљн,
Ћњттљй сафлыћыҐ менљн
Тљпљй баџта атла ерЎљн.
Бљхет, тљЈфићыҐ менљн.

Ћалдат хаты

Ѓсмњйњшлњ мисљте бар
Был – ўалдат хаты:
Алыџтаћы улыбыЎЎан,
Сљлљмдљр ќайтты.
Уќый-уќый ятлап бњттњм
ХаттыҐ ўљр юлын.
“Борсолма, љсљй”, - тигљнўеҐ,
Эй, улым, улым!
Мин књтљм, књтљм, балаќай
Уйлап тњрлњўњн:
Тыныс булўын йорт-илебеЎ.
Имен йњрњ ўин!
Хљйерле юл улыма

Хљйерле юл телљп ќалам улыма:
Хызыр -Ильяс юлдаш булўын юлына!
ХоЎай Тљћлљ бирљм тигљн ќолона
ЯЎћан малды сыћарып ќуйыр юлына.
Осраўын ул табыштарЎыҐ мулына,
Хљлљл ризыќ тњшњп торўон ќулына,
Ымўынмаўын кеше хаќы, малына,
ѓул ўонмаўын ситтеҐ тапќан болона,
Был донъяла љЎљми зат кешеўеҐ,
ѓайЎа барўаҐ матур итеп йљшљ ўин,
ЮлдаштарЎыҐ ўайла ЈЎеҐ ишеўен,
Ауыр саќта таянырлыќ бешеўен.
Был сљфљреҐ – тљЈге сыќќан юл ћына,
Хљйерле юл! – љйтер ўЈЎем шул ћына,
Хљйерле юл, хљйерле юл улыма.

Ир баланы ќаќмаћыЎ

Йыћылўала илап бармай
Ир бала ныќ ир кеЈек.
Теймљ, ватма, шаярма,
ТыйыуЎар кЈп, ирке юќ.
ИрекўеЎлљп имгљк яўай
Тел яраўы, йљберЎљ.
Ир баланы кљмўетмљгеЎ
ТиҐ кЈрегеЎ ўљр ерЎљ.
СљҐгелдљктљн батырым, тип.
ЯратыћыЎ, ќаќмаћыЎ.
Ир баланы хур итмљўен
Бер яҐылыш хатаћыЎ.
ЏЎеҐ ўњйњп яратмаўаҐ
Кемгљ кљрљк ул бала.
Юќтан йњЎњн йыртќанда
Ир баланан ни ќала?
ИркљлљгеЎ, ўњйњгњЎ,
ИркљлљтўљҐ ирмљк ул,
НаЎ татыћан тњйљгенљ
Йљнен ярып бирмљк ул.
КљҐљш биреп йњрњгњЎ
Ата-бабалар ише
Ћаулыќ телљп ЈтегеЎ.
УҐ булўын ўљммљ эше.
ТынћыўыЎ йљн, тик тормаџ
Ир бал тигљн кеше
Буласаќ батыр кеше.

ѓыЎ бала

Башында селтљр бњркљнсек,
КЈлдљге ап-аќ ебљк.
ѓыЎым кљлљш булып уйнай
КейљЈгљ сыћа тимљк.
Алты йљштљ беЎЎљ шулай
КейЈгљ “сыћа” инек
ѓаштарћа ўњрмљ тарттыќта,
Биттљргљ яќтыќ иннек.
Эй, биЎљндек тљ тњЎљндек.
Нисек тЈЎгљндер књЎгњ.
Кескљй кљлљш - ўин ўоќланћыс
УйыныҐ килмљй њЎгњ.
Тик яныҐа баџып ќына
Хыялда килљ йњЎгњ.
Ап-аќ туй кЈлмљге кейеп.
КЈрше апайЎар ише.
Ћњйњп ўњйњлњп ялќында,
КейљЈгљ сыћыу хаќында
Бала саќтан хыял итљ
ѓыЎ бала тигљн кеше,
ѓыЎ бала – матур кеше. 

                       ***

Бљхиллљшљм атай менљн
Ђйлљндереп булмай телде
Атай тапќан мал кљрљкмљй,
Ул яулаћан дан кљрљкмљй.
ЏЎе кљрљк, ЈЎе Јлде…
ѓалдырЎы ла ќара ќайћы,
Йњрљгемљ бњтмљџ уйЎы.
ЯЎмышымды яќтыртыусы
Бер сыраћым ўЈнеп ќуйЎы. 

Ђсљйем бар

Џрнљк итеп ќуйып ўљр саќ
АтайымдыҐ ўљммљ эшен.
Етемлеккљ тњшњрмљйсљ
ѓурсып алып ќалћан кешем,
Баўалаусы атам хаќын
ХњрмљтлљЈсе исем – атын,
УныҐ яќты иџтљлеген
Ћаќлап тоћро ќалћан ќатын
Ђсљйем бар.
ЋњйњЈ наЎын
Ѓлљшеп ўљр балаўына
Атай рухын дауа итеп
Япты кЈҐел яраўына.

                         ***

Рљхмљтлемен мљҐге рљхмљтлемен
Ѓлљсљйгљ, љсљй, апайћа.
Улар миҐљ рух ныќлыћы биреп
Йљнљшљмдљн генљ атлайЎар.
Бер ЈЎемљ шулай њс кешенеҐ 
ЋњйњЈЎљрен, наЎын аламын.
Улар барЎа бљп-бљлљкљй генљ.
ИркљлљрЎљн – иркљ баламын.
Яурыныма ќунћан њс фљрештљм,
Ѓлљсљйем, љсљй, апайым,
ЋеЎЎљн Јрнљк алып, илўамланып
Тормош ўуќмаћынан атлайым.

***
ѓасан ћына љсљй

Ћылыу, књслњ ине
МљҐге ўЈнмљџ балќыр
ѓояш тњџлњ ине.
ХљЎер минеҐ ялда.
ШиҐеп, сЈгеп ќалћан.
ГЈйљ шытым биреп
Елдљ киткљн ќаулан.
МаҐлай ўырЎарыла
Тљрљнљйгљн тамам.
Юќ, бирешмљй љсљй
Донъя књтљ ўаман.
ХљлеҐ нисек?, - тиўљҐ 
Яуап бирљ тЈЎем:
- Шњкњр шљпмен љле
Йњрњп ятам ЈЎем.
Ђсљйемде уйлап
Йљллљп алдым бњгњн.
Ћаман тартќан була
Тормош тигљн йњгњн.

                      ***

Илљп-бљйлљЈЎљрЎеҐ серен
Белљ ўљр љсљ.
ЂсљйЎљрЎљн ќыЎЎарына
Был ўњнљр кЈсљ.
ЋалќындарЎа туҐмаўын , тип,
ѓыЎы йљ улы.
Бик-бик борон уйлап тапќан
ЂсљйЎљр уны
Тик бер ўорау бар љсљйгљ
ѓыЎыќ шуныўы:
Ойоћома нисек кЈскљн
ѓулыҐ йылыўы
Кейўљм аяќтарым ирей,
Йомшаќ, йылыћа
Улар ўинеҐ ќул йылыҐа,
НаЎћа юлыћа.

                         ***

Ђсљй бњгњн ќусты алып ќайтты
Йоќлап ята сабый бишектљ,
Йљ иренен имљ, йљ йылмая,
Ишетљ ул мине ишетљ.
ѓурсаќ тЈгел, тере, йомшаќ.
МаҐлайына ќуям усымды.
ѓулдарыма алып бљЈетљм дљ
ѓосаћыма ќыџам ќустымды.
Апай булдым, бљхетемдљн
МоҐ аћыла кЈкрљк эсенљн.
ѓустым кЈҐеле лљ ќанатланўын
Тућанлыќты тойоу хисенљн.

                         ***

Уны кЈргљс йљнем ќанатланды
Нурћа тулды, наЎћа кЈмелде.
ТљЈге ўњйњЈ хисе онотолмай
Билљп алды ќабат кЈҐелде.
Тик бер уйым алћа кљртљ ќуя,
Шул уйымдан уйыла йњрљгем:
Ун ўигеЎЎљ ућа кљрљкмљгљс
ХљЎер инде юќтыр кљрљгем.

                       ***

Аў, был минеҐ ћЈмер буйы
ЋиҐљ яЎћан ўњйњЈ хатым.
Килеп тњштњ алдарыма
Аќтарћанда китап ќатын
Аќ ќаћыЎЎа йњрљк серем.
ЋњйњЈ уттарында янам.
Нисљ тапќыр сыймаќланым:
“Был ўуҐћыўы, хатым тамам”.
ТљЈгеўе лљ, ўуҐћыўы ла
Китап араўына ятты.
Бњгњн ўалам, эйе, ўалам
Бер алырўыҐ минеҐ хатты.
Тик эЎлљмљ мине, йљме.
Аў, белешмљ исем-атым.
ЉЈмер буйы ўине ўњйгљн
Мин бер ябай ћына ќатын.
Ебљрмљнем хаттарымды
ѓабат ўалдым урынына.
МинеҐ ўњйњЈ њнўњЎ – тынўыЎ
Ятты китап ќуйынына.

                          ***
Сљстљремде – сљскљ бљйлљп
ХоЎай насип иткљн йљрем,
Шатлыќта ла, ќайћыла ла
ЏкенесўеЎ Јткљндљрем.
Уттан, ўыуЎан ўаќаусым да,
Ышыћым ўин, тере ќойма.
ЯҐћыЎ ќоштай ќаҐћылдатып
Бер Јк мине ташлап ќуйма.
ЙљнеҐ ўњйгљн йљреҐ менљн
ЙљшљЈ рљхљт, йљннљт икљн.
Књслњ заттыҐ эргљўендљ,
КњсўњЎ булда йљллљт икљн.

ТљЈлек миЎгелдљре

                       Тњн

КЈкўел шаршау тартып ер њџтњнљ
Бар донъяны ќосоп ятты ла
Тњнўылыуќай тын йоќоћа талды
Тњштљрендљ йондоЎ атыла
Тыныс йоќо ўеЎгљ бар тере йљн,
Тыныс йоќо ерем-кЈгемљ.
Тыныс йоќо йыўан сљҐгелдљген
БљЈетеЈсе тњндњҐ ЈЎенљ.
Тњн ўинлеге тып-тын тирљ-яќта
КЈктљ йњЎљ бары ураќ ай.
Тик ел генљ елпеп иџеп ќуя
ЯпраќтарЎы тыныс йоќлатмай.
КЈЎ асып та йомћан арамы ни
Йљйге тњнњҐ таҐћа тартыла.
Тњнўылыуќай кинљт уянды ла
Башын алды тауЎар ўыртынан.

                        ТаҐ

ЙондоЎЎарЎа кЈктљ емелдљмљй
Тоноќланды таҐћа ауышып.
Тау ўыртлары аша нур ўуЎыла,
ЯҐћыраны љтљс тауышы.
Ћандућастар ќасан йоќлаћандыр,
Сут-сут ўайрай ўаман талдарЎа.
Иртљселгљ моҐло тауыш тейгљн,
Бљхет њлљшкљндљ таҐдарЎа.
Томан ята ап-аќ ќаймаќ тњџлњ.
Икмљк телеменљ Яќмалы.
Томан кисеп, ќырћа књтњЈ сыћа
ЋыйырЎары, ўанўыЎ ваќ малы.

                           Књн

Иртљн тњшкљн томан таралды ла 
ЕҐ ўыЎћанып ергљ књн килде.
ѓояш апай кЈктљ йњЎњп китте
Књлтљ нурЎар ергљ ўибелде.
ѓыш бауыры оЎон шул мљлдљрЎљ
ѓоро ќашыќ менљн ќалмаџќа
ЏЎенљн дљ Ўурыраќ йњгњн ўњйрљп,
ѓайтып килљ уҐћан ќырмыџќа.
Бал ќорттары билде биштљн быуып
ѓљрљЎЎљргљ балын тултыра.
Йљне барЎыҐ књнњ эштљ Јтљ.
ЙљйЎеҐ књнњ йылды туйЎыра.

                          Кис

Књн ќыЎыуын ўЈрелдереп ергљ
Елљџ еле менљн кис килљ.
Тартыла ла тора кЈҐел тышќа
Йоќлап ятќы килмљй ўис кенљ.
Бала-саћа књтњЈ ќаршы ала,
ЋыйырЎарЎыҐ тирткљн елендљре
Гњбњр-гњбњр ўыйыр ўауЎылар Ўа
Ћњт њйрњлттњ еҐгљ-килендљре.
Тышауланды аттар тућайЎарћа
Сабышып та уйнай тай-тулаќ
Именлектљ Јтте был књнњм, тип,
Ойоп ята ерем тын ўулап.
МљҐгелеккљ элеп сљҐгелдљген 
Ваќыт ерЎе наЎлап бљЈетте.
ХеЎмљт менљн ќайнап матур Јтте
Ћљр миЎгеле етеЎ тљЈлектеҐ.

ЯмћырЎан ўуҐ

Ямћыр телљй торћас
Кинљт килеп яуЎы.
Ћњйњп-наЎлап ќына
Урман, ќырЎы, тауЎы.
ЕтеЎ елдљр уны
Алып китте алыџ
ЯмћырЎан ўуҐ Јлљн
ГЈйљ хљфтљ балаџ
Йљшел елљнкљйен
Елгљ элгљн ќайын
Ћиблљ ынйылары
Елдљр иџкљн ўайын.
Ярўып аќќан ўыуЎа
Ап-аќ ќына кЈбек.
Ѓйњрњлњп йњрњй
Яр ситтљрен Јбеп.
Ћњйњп-наЎлап ќына
Урман, ќырЎы, тауЎы
Ямћыр булып ергљ
КЈктљн бљхет яуЎы.

Ямћыр саќырыу

Ямћыр телљй яландар,
Муйыл, сейљ, баландар.
ѓайын менљн ќарт саћан
Ямћыр књтњп сар-саћан.
Ел-дауылдар кЈтљреп,
Ямћыр ќалќўын кЈгљреп.
Саќыр-саќыр болотто!
БеЎЎеҐ яќты онотто!
КЈнљк менљн ќойћандай,
Бњтљ донъя туйћандай
Яуўын, яуўын ямћыры – 
Ергљ майЎай тамћыры.
Сылтыраўын йырћанаќ,
Тау тЈбљнгљ юрћалап.
Битен йыуып таЎартќан.
ѓояш сыќўын аЎаќтан
Йљйћор ятўын тауЎарћа,
СоќорЎаћы ўыуЎарћа,
Ѓйрљк-ќаЎЎар ќойонўон
Књмњш тамсы ќойолўон.
Яу-яу ямћыр яу!
КЈк кЈкрљтеп яҐћыра-у-у.

                       ***

 Сљлљм бирЎем тауЎарыма:
- ЋаумыўыћыЎ, ўаумы, ўау
Ћљр ўЈЎемде элљктереп
Алып китте яҐћырау.
КЈкўел тауЎар теЎелешеп
Ойоп ултырћан ерЎљн:
- ЋаумыўыћыЎ, ўаумы, ўау, тип,
Яуап бирЎелљр берЎљм
Сљлљм бирЎем яҐћыЎ таућа
Ишетелмљй яҐћырау.
Ѓнњ лљ юќ, тыны ла юќ
Был тау гЈйљ ўаҐћырау.
ЯҐћыЎ тауЎа яҐћыраш юќ
ЯҐћыЎ булћанћа тимљк.
- ЋаумыўыћыЎ, ўаумы, ўау, тип, 
Йыўан яҐћрата кЈмљк.

                   Елљклек

Тау буйЎары суќ-суќ елљклек,
Елљклеккљ килеп элљктек.
Байќа љле, Јлљн араўын,
ѓамаштырып кЈЎЎеҐ ќараўын.
Елљктљре бешеп эйелгљн,
ѓыЎыл балаџ булып йљйелгљн.
ЃЎњп кенљ ќабыр саќтары,
Тел осонда ќалыр таттары.
Насип булўын бергљ тљмлљргљ,
Сихљт булўын йљнгљ-тљндљргљ.

                 КЈк сљскљм

Ейљнсљрем кЈк кЈЎ, кЈк сљскљм
КЈкрљгемљ ятып моҐайЎы.
ѓул-аяќта бармаќ етмљне
Ћанай-ўанай Јткљн књн-айЎы.
КЈгљрсенем, кЈк кЈЎ, кЈк сљскљм.
Яратып та ўњйљм арќаўын.
Ћаћындымы икљн љсљўен,
Ћаћындымы икљн атаўын.
КЈкрљгемљ ятып моҐайЎы
Ейљнсљрем минеҐ, ќоралай.
Ђсе ўаћыштарћа тЈЎљлмай.
Тормош аћыштарын боралмай.
КЈгљрсенем, кЈк кЈЎ, кЈк сљскљм,
ѓолонсаћым, наЎлы ќоралай.

               ѓырќтытауым

Ап-аќ башын кЈккљ ћорур сњйгљн
ОлатайЎай олпат ѓырќтытауым.
ИҐдљрендљ ћљйрљт ташып торћан,
КиҐ кЈкрљкле, књслњ, мыќты тауым.
Бер-беренљн бейек тЈбљлљрен
ѓояш Јбљ књндњҐ иртљўендљ.
Књнъяћында ялан сљскљлљре
ѓыршау-таџма тњџлњ итљгендљ.
Тњнъяћында шљмдљй урман Јџљ,
Књн теймљгљн ќая ќуйындары
Сылтыр шишмљлљрЎе ќайып япќан
ѓараћаты, балан, муйылдары.
ТипўљндљрЎљ бешкљн тау сейљўе
Ђскелтемдљ генљ тљмдљр йыйып.
ѓырќты аша ялан сыќќан саќта,
Туќтаћан бар унда хљлдљр йыйып.
Иџљнлљшеп башын сайќаћандай
Алдарымдан елеп Јткљн кейек.
ѓарсыћаўы, бњркњт, яћылбайы
ѓайтыуымды књтљ кЈктљ бейеп.
Сит ерЎљрЎљ минеҐ тњштљремљ
ѓырќ мљртљбљ инеп-сыќты тауым.
БеЎЎеҐ менљн бергљ йљшљй, ўулай
Ђбйљлилем кЈрке – ѓырќтытауым.

КЈҐелемдљ ќартлыќ юќ

ѓартайћанўыҐ, апай, тиеп
ѓарап љйттеҐ кЈЎемљ.
ѓарап љйттеҐ аќ сљсемљ,
ЋырЎар ятќан йњЎњмљ.
ѓартайћанўыҐ тигљндљргљ
Аптыраћан артыќ юќ.
ЙњЎњмдљ ўырЎар артўала,
КЈҐелемдљ ќартлыќ юќ.
Ваќыт-ваќыт борсоўала
Ауырыу – ўыЎланыуЎар.
Булмышымда бер осќондан
ТерелеЈ, ќуЎланыу бар.
ѓартайћанўыҐ, апай, тиеп
ѓарап љйттеҐ кЈЎемљ.
Аџыл алтмышыма еттем,
Етљўем бар йњЎњмљ.
КЈҐелемдљ ќартайыу юќ
ѓарамаћыЎ йњЎњмљ.

           Оло быуынћа

ЏЎеҐ телљп, књтњп алдыҐ
Хаќлы ялыҐды.
Муллыќ билљй, ўиллек билљй
Тирљ – яћыҐды.
Ђ йњрљктеҐ хаќлы ялћа
Килмљй сыћаўы.
УныҐ алда бик кЈп љле
Яныр сыраўы.
Мљшљќљттљр, бурыстарЎан
Арынћан мљле.
БеЎЎеҐ заман Јтте тиеп
Ятмайыќ љле.
Џткљндљр Јткљн тормошта
Яуланћан уҐыш.
Хаќлы ял асўын ўљр кемдљ 
Икенсе ўулыш.
Пенсионер, хаќлы ялда
Туќтама ялћа.
ѓартлыќ шыҐшып мыжый-мыжый
ЋеҐмљўен ќанћа.
Хаќлы ял – ул был ћЈмерЎеҐ
ИҐ кЈркљм саћы.
Ћаулыќ барЎа яҐы ЈрЎљр
Яулайыќ таћы. 

Бикмљт  шљжљрљўе
1. Шљжљрљ

Бикмљтовтар ишле
Књслњ булћан љЈљл.
Ун њс быуын ингљн
Шљжљрљўе теЈљл.
Борон-борон заман
Батша биргљн фарман:
Илгљ хеЎмљт итўљҐ,
ѓайЎа барўаҐ – шунан
Ер бирермен тигљн.
БеЎЎеҐ ата-баба
Каф тау артынанмы,
Бљлки БолгарЎандыр,
КЈсеп килеп бында
Атын тућарћандыр.
Ђммљ ерле халыќ
ЏЎ еренљ хужа.
Шулай тњйљк эЎлљп,
КЈпме ћЈмер уЎа.
ѓайЎа ћына барма,
Риза тЈгел халыќ.
Тњплљнгљндљр аЎаќ
ѓуртымћа ер алып.
Ошо ерЎљ йљшљй
Ишле Бикмљт иле.
Ергљ ереккљндљ
Тамыр йљйгљн ине.
ХеЎмљт иткљн улар
Рљсљй батшаўына.
Ил эсендљ тљртип,
Эске сик ўаћына.
Ћаќлаћандар илде
Књньяќ-књнсыћыштан
Урта Азия ўљм
Сиктљш ѓазаћстан.
Тоћро хеЎмљт иткљн
Шулай нисљ быуын.
Бњйњк Рљсљй њсњн
Кисеп утын-ўыуын.
Бикмљт шљжљрљўе
ХљЎер беЎЎеҐ ќулда.
ДЈрт-биш быуын элек
Башы Рахманћолда
Рахманћолдан тыућан
Улы Баймњхљмљт.
Унан Аќбенбет, ти,
Улы – Бикмњхљмљт.
Бикмњхљмљт – Бикмљт,
Фамилия башы.
Исем оЎонлоќтан
Ћикергљн ти ќашы.
Урыџ писарыныҐ
Талћан яЎып ќулы.
Бикмњхљмљт – Бикмљт,
Тип, ќыџќартќан уны.
Бикмњхљмљт улы
СљйетйљћљфљрЎеҐ
Бар ЈЎенеҐ даны.
Пугач, Салауатты
Яќлап яу сапќаны.
ѓаты бљрелештљ
Яраланћан аяќ.
Урман тњпкњлњндљ
Ятќан уны аяп.
Аусы тапќан уны
Урман тњпкњлњнљн.
Аяќ аќўап ќалћан
Яулы Јткљненљн.
- Аяќ ипкљ килўљ
ЋеЎЎљ оЎаќ тормам.
Тик ћЈмергљ ућа
Тњйљк булћан ѓорман.
Аяћына баџќас,
Ђйттергљндљр кљлљш:
ѓорман ауылынан
Бер ўылыуЎы йљп-йљш.
Ђ ўылыуќай-кљлљш
УҐћан ќатын икљн,
ТућыЎ улан табып,
Затын ишле иткљн.
ЉЈмер иткљн улар
Сљйфљр аймаћында,
ѓорман ауылыныҐ
Йылћа аръяћында.

              …
Ябай халыќ тЈгел,
ЯуЎа батша еҐде.
ѓолаќ-танау киџеп,
ѓан илатты илде.
Батша ўаман ќыџа
Ирек, хоќуќ сикле
Ситкљ сыћып булмай
РњхсљтўеЎ - юл бикле.
Халыќ ћазап сигљ
Нахаќ, золомдарЎан,
Яфаланды ауыр
Яўаќ - ўалымдарЎан.
Ирек ўњйгљн башќорт
КЈрЎе кЈпме ыЎа,
Батша ќыџымы ул
ИҐгљ тњшкљн ќаза.
Ђлдљн љле ярўый
Књрљш, тулќындары.
ЕҐљ алмаџ илде
Књслљп суќындырып.
Батша сыЎаманы
Књрљш, ялќындарћа,
Рљсљй илен бЈлде
Ваќлап кантондарћа.
Ђ њсњнсњ кантон
Урал аръяћында,
Пермь губернаўыныҐ
Шадрин њйљЎендљ.
Кантон билљмљўе
БЈлгелљнгљн йортќа.
УтыЎ-алтмыш ауыл
Ингљн ўљр бер йортта
ЙортауайЎар-тотќа.
Сљйетйљћљфљр кем?
Йортауай ул йортта
ЉљЎеллеге менљн
Йортто имен тота.
Сљйетйљћљфљргљ
Уландары терљк,
ЏЎ заманы њсњн
АҐ-белемгљ зирљк.
Књрљшсе лљ улар,
Ћњнљрсе лљ улар,
Ћунарсы ла улар,
ѓурайсы ла улар,
Йыраусы Ўа улар.
                …
Ђбделвљхит малай
Бигерљк ат йљнле.
Ѓс йљшенљн ућа
ѓаћылћан ат ене.
Йылќы араўында
Џџкљн малай етеЎ.
Ућа ќолон-тайЎар
Эйљлљшљ бик тиЎ.
Ђле малай ќырЎа
КњтњЈселљр менљн
Йылќы књтњп ята.
Џлде ќара дЈнљн.
Бейљ – ќолонсаќтар
Тњп њйњрЎљн айрым
Тњйљк иткљн ўыуЎыҐ
Ташлы ќая ярын.
Был њйњргљ хужа
ѓара дЈнљн айћыр.
Ап-аќ ебљкме ни
ѓойроќ – ялы ялбыр.
Тњндљ был њйњрЎњ
БЈре ќамап алды.
Айћыр кешнљп саба
Ћелкеп ќойроќ ялды.
ѓап уртала ќалды
ѓолон-ќолонсаќтар.
Ђсљлљре ўаќќа
ТЈҐљрљтеп баџты.
ТигеЎ берЎљм сафтар.
БЈрелљргљ ќаршы
Айћыр яҐћыЎ ќалды
Йљ тибешљ ярўып,
Йљ тешлљшеп алды.
ТиҐўеЎ алыш ќыЎа,
Айћырћа юќ ярЎам.
ЏЎен ўырып алћан
БЈре-йыртќыстарЎы
Алып осто ярЎан.
Шулай ќотќарЎы ул,
ЃйњрЎњ, йљш тЈлде.
Айћыр ўљлљк булды
БЈрелљрЎљ Јлде.

Тњнњ буйы малай
Йоќлай алмай ятты.
Тулай йљллљп-уйлап
Ћљлљк булћан атты.
Йоќо тулћан кЈЎЎљр
Алда ниЎер шљйлљй.
Томан кисеп кемдер
Йылќы малын љйЎљй.
Ырћып тороп кинљт
Ћњрљнлљне Јџмер.
КњсљнеЈЎљн хатта
БЈџелгљндер бЈџер.
Ат ќараћы кЈптљн
Малды љйЎљп ќасты.
КњтњЈселљр дљррљЈ
Ћайтлап арттан сапты.
Ђбделвљхит ўыбай
Тњштњ тапќыр юлћа.
Ѓйњр ќаршыўына,
Сыќмаќ булып алћа.
Ѓйњр килеп еткљс
Тњшњп сапты алдан.
ТанауЎан ут бњркњп,
Айћыр елљ яндан.
Бер аЎ сабып барћас
ѓайырылып ўулћа,
ТњшњрЎњ ул малды
Йортќа ќайтыр юлћа.
Ђбделвљхит шулай
Ћаќлап ќалды малды.
Атаўынан хуплау,
БЈлљккљ тай алды.
                 …
Малай-шалай тауЎа.
Уйын бљхљс ќатыш,
Мљргљнлеккљ ўынаш,
Ярыш – йомран атыш.
Малай – малай булмаџ
ИҐдљ уќўыЎ-янўыЎ.
Йомрандар кЈп, ерЎљ
Тупраќ – њйњм ўанўыЎ.
Ћиндљ сЈгљлљ лљ
Уќ-ўаЎаћыҐ йЈнљт.
Йомран башы сыќўа
Атып ебљр кинљт.
Мљргљн-БатырЎарћа
ѓыЎЎар бЈлљк биргљн.
Ћынатманы бер кем,
Барыўы ла мљргљн.
СљйетйљћљфљрЎљ
Бына шундай улдар.
Сос, тљЈљккљл, етеЎ
Кесе йљштљн улар.
Уландарћа кљрљк 
Ситтљ алыу белем,
Айырыуса уќыу,
БелеЈ урыџ телен.
Урыџ телен мотлаќ
Талап итљ баш йорт,
Рљсљй њсњн терљк
Уќымышлы башќорт.
ДљЈлљтшаныҐ, белўљҐ,
Ныќыш, тырыш холќон,
Барыўы ла ќандан,
АҐлы, зирљк тоќом.

2. Француз яуы.

Француз яуы баџты
Рљсљй тигљн илде.
ЋанўыЎ саќрым ерЎе
Ватып, тапап инде.
Мњрљжљћљт итте
Император илгљ:
- ТыҐла, яугир халќым,
ѓайышыҐ быу билгљ.
МљскљЈ  баш ќаланы
Баџып алмаќ дошман.
Уны яќлар њсњн
Француз – ќоЎћон ќоштан,
Саќырамын ўеЎЎе
Ошо изге яућа.
Наполеонћа ќаршы
Француз менљн даућа.
Мњрљжљћљтнамљ 
Етте Ырымбурћа.
Ћљр тарафќа унан
Сапќын сыќты юлћа.
Губернала тулќын,
Шаулай ауыл-аймаќ.
Француз тигљн яуыз
Илде баџып алмаќ.
Йыйын – мљсеттљрЎљ
Аќ батшанан фарман
Уќып ишеттергљс,
Йњрљктљ шом ќалћан.
Тик њсњнсњ кантон
БашлыћыныҐ ўис тљ,
Илдљ ќайћыўы юќ:
Юћалды шул кистљ…
                …
Илгљ ауыр мљлдљ
Ябай халыќ њлгњр,
Аямайса йљнен
ѓуЎћалдылар шау-гњр.
Ырымбурћа килде
Башќорт казактары
Ћућыш њсњн љЎер,
Кљрљк-яраќтары.
Телљк белдерЎелљр
Ир-егеттљр дљррљЈ:
Рљсљй њсњн яуЎан
Йоќлап ќалмаџ берљЈ.
Батша белљ: башќорт
Тыумыштан уќ яугир,
Хаслыќ уйлап килўљҐ,
БашыҐа уќ яуыр!
Ѓйрљтљўе тЈгел
Яугир ўњнљрен дљ.
Бар мњлкљте янда,
Атта, эйљрендљ.
Етљк атын бљйлљп,
Менгеўенљ ярыш,
Яућа саба башќорт,
Аттар кЈндљм, тырыш.
- Ниндљй ќорал ўеЎЎљ,
Кантон казактары?
- Мылтыќ, ќылыс, ўњҐгњ,
Уќ ўљм ўаЎаќтары.
Пугач яуынан ўуҐ
Барлыќ тимерлектљр
Џртљп-яндырылды
ѓалды емеректљр.
ѓорал яўау тыйып
Батша бирЎе фарман,
Тик йљшереп халыќ
ѓорал ќойЎо ўаман.
Яраланўа дошман,
Аћыу манћан уќтан.
Яра йЈнљлмљгљн,
Дошман шунан ќурќќан.
Хљрби губернатор
ЫрымбурЎан тура
Башќорт ћљскљрЎљрен
Берлљштереп тора. 
Генерал тормошта
Холќо ќыЎыу, ќырыџ
Ђммљ яугирЎарын
Хњрмљт иткљн урыџ.
ѓырќ полк ойоштороп,
УныҐ артты даны,
Егерме ўигеЎ полк
Башќорт атлылары. 
                …
СљйтйљћљфљрЎеҐ
Ђбделвљхит улы
Атаўына килде.
ѓараштары уйлы.
- Фатиха бир, атай!
Миндљ яућа китљм.
Йортта ятып ќалып,
Йљнем тЈЎер микљн?
                  …
Уландарын яућа
ЂЎерлљне ѓорман.
Фатихалар биреп,
Салды кЈпме ќорбан.
Бер полк яугир илгљ
БирЎе ошо кантон.
Хљстљрлљне юлћа
ѓорал, ризыќ, атын.
                  …
Нисек тЈЎЎе икљн
Башќорт ќатындары,
Яућа китљ ире,
Улы, яќындары.
Китер саќта ќатын
Бер ќыйырсыќ икмљк
Тешлљтте лљ иргљ.
Ярты ќыйырсыќты
Йыйып ќуйЎы тЈргљ.
ѓалћан ризыќ яЎўа,
Яугир ќайта, тимљк.
                 …
ѓосаќланы љсљ
Кескљй генљ ќыЎЎы.
Илау-ўыќтау йотоп,
Эстљн янды, ќыЎЎы.
                 …
ЯуЎа ятып ќалды
Џмљр ќарттыҐ улы.
Аты тере ќайтты,
Тњшмљгљн бер ќылы.
Џмљр ќарттыҐ башы
ѓайћы менљн тулды.
Йљш килене ирўеЎ,
Ейљн етем ќалды.
Килен йљп-йљш љле
БарЎыр насип ише.
Улын ЈЎўенерме
Атай булыр кеше?
Ейљне йљл ине:
- Ул онотор мине,
ЏЎ етемем ситкљ
ЕбљреЈ юќ – тине.
- Етем ќалћан еҐгљ
ѓљйнешенљ тейеш,
- ТиҐ кЈрерме мине
ѓотлољхмљт ќљйнеш?
                 …
Ил файЎаўы њсњн
Халыќ йыя аќса.
ЋуҐћы тиндљр ятќан
Янсыќтарын аса.
Илгљ ярЎам ўорап,
Батша бирЎе фарман.
Аќса йыйыу туќтап,
ЏтљлмљЈе яман.
Илгљ хеЎмљт итўљҐ
Кљрљк белем, аќыл,
Илўњйљрлек хисе,
Егљрлелек, таўыл.
                 …
ДљЈлљтша ла кЈптљн
Кантон йњгњн тарта.
Башлыќ ярЎамсыўы – 
Мљшљќљттљр арта.
Рљсљй яугирЎары
Парижды ла алды.
КЈпме ир-егеттљр
Унда башын ўалды. 
ѓараусыўыЎ ќалћан
Љаилљлљр артты. 
Хљйерселљп йњрњй
Бала-саћа, ќарты.
ДљЈлљтшаћа бер уй
Тынћы бирмљй књн дљ.
КЈҐелендљ йљллљЈ,
Йоќлап булмай тњндљ.
Кантон мљрхљмљтен
Тойўон етем-еўер.
Ышыќ, хеЎмљт бирўљҐ,
Шунда ризыќ ейер.
ЕтемдљрЎе йыйЎы,
БирЎе ышыќ, ќашыќ.
ДљЈлљтшаныҐ уйын
Белмљй ќалды башлыќ.
Ђммљ изгелекте
Ил ќарттары кЈрЎе:
- Рљсљй иле белўен
Ћиндљй аџыл ирЎе. – 
ИҐгљ ќанат ќуя
ОлоларЎыҐ ўЈЎе.
Был турала белде
Губернатор ЈЎе.
- ЗакондарЎы ўанћа
Ћуќмаћанћа кЈрљ,
Кантон башлыћына
Ђмер бирЎе тЈрљ:
Юќ башќарћан эшеҐ,
ИлеҐ тарќау хљлдљ,
Халыќ њсњн ауыр,
Бик ќайћылы мљлдљ,
Тоћро хеЎмљтеҐ юќ
Илгљ, Аќ батшаћа.
Башлыќ вазифаўын
Тапшыр ДљЈлљтшаћа.

3. ДљЈлљтша кантон.

Ай тулћанда балќып,
КЈктљ болот кисљ.
Бер тирмљлљ тњндљ
СеҐлљй ике бисљ.
Эй йыуатќан була
Оло ќатын йљшен:
- Ерле – юќтан илап
ТЈкмљсе кЈЎ йљшеҐ,
ИреҐ илдљ кантон,
Ћин – аќыллы ќатын,
ЏЎ зат – аймаћыҐда,
Балаларћа кантон.
ИрЎе яманлама
ѓуйсы, ќуйсы, књндљш.
Иле њсњн уныҐ
Ћљр-бер књнњ - књрљш.
ЋинеҐ њсњн кирЎе
Аќ кейеЎЎљн тирмљ.
- Тирмљ тЈгел, апай,
Ћаћыш тулы тњрмљ.
Тотоп булмай заўа
ДљЈлљтшаны янда.
Ирле булып ирўеЎ
Йљшљ яҐћыЎ унда.
- Бик-бик ауыр мљлдљ
ЏЎемљ кил, књндљш.
СереҐ ситкљ сисмљ,
МинеҐ менљн серлљш.
ДљЈлљтшабыЎ уртаќ,
БљхетебеЎ уртаќ.
БеЎгљ берЎљм йљшљЈ,
СерЎљш булыу мотлаќ.
ИреҐ илдљ кантон
УныҐ да бар йљне.
БалаҐ атаўына
Рљнйемљсе, йљме.
- ИреҐ, иреҐ, имеш…
Ул ўинеҐ дљ иреҐ.
ЙњрљгеҐде иЎгљн
Ул ўинеҐ дљ сиреҐ.
Аптырайым, апай,
 Сабырлыќќа ўинеҐ.
Донъя мљшљќљте
Бала-саћа, иреҐ,
ЃџтљЈенљ таћы
Мыжыќ холќом минеҐ.
Бары-барсаўына
Терљк ўинеҐ иҐеҐ.
Ниндљй генљ хљлдљ
БирешмљйўеҐ ўис тљ,
БеЎ, тип, йљнеҐ сыћа
ЏЎ хистљреҐ ситтљ.

ДљЈлљтша ул – дворян,
Рљсљй аќўњйљге,
ДљЈлљт эшмљкљре,
Тоћро илўњйљре.
Данды яулап булмай
Уттар-ўыуЎар кисмљй.
Дворянлыћы затќа,
Балаларћа кЈсмљй.
Зауряд-есаулдыр
Хљрби дљрљжљўе
Иле њсњн алда 
Бик кЈп књрљшљўе.
Ныќлы рухы ўынмаџ
Олућ башќорт улы.
ТљЈљккљл ўљм йЈнсел.
ѓайсаќ ќаты ќуллы.
Бер мљл ЈЎ кантоны
Бойўонманы ућа.
Батша ялсыўы, тип,
КЈптљр ќаршы сыћа.
- Батша закондары
КЈрљлљтљ талау.
Ђ ўеЎ бурЎай кеЈек
ЃрњЈ, ил абалау.
- КЈпме аќса ўалдыќ
Рљсљй ќазнаўына
Ђйлљнде был ўалым
ЂЎљм ќазаўына.
- Ал-ял бирмљй батша
Башќорт менљн атќа.
Ылау, тњЎњлњшкљ,
Йљ баџтыра ўаќќа.
- Батша хеЎмљтенљн
Бњгњн баш тартабыЎ.
ЋиҐљ, тЈрљ, яза
Аџыу, йљ атабыЎ.
ѓотлољхмљт батыр
Байтаќ ыЎалатты.
Ул батшаћа ќаршы
Яман ўЈЎЎљр атты
Аймаќ-араларЎа
Китте талаш-тартыш.
Џлтерештљр булды.
Дошманлашыу ќатыш.
ѓотлољхмљт батыр
Зат-аймаћын књслљп
Алып килде.
                      ѓаршы 
ДљЈлљтшаћа ўњслљп.
ѓорман ауылында
Осраштылар улар.
Бер-беренљ ќаршы
ѓорал тњбљй ќулдар.
- ѓотлољхмљт, шашма,
УлдарыҐды йљллљ.
ѓатындарыҐ илай.
ЙљнеҐ юќмы љллљ?
Ђгљр тыҐламаўаҐ,
Батша ўалдаттарын
Саќырамын бњгњн.
Ћыныр ќанаттарыҐ.
Џрт ўалўалар йортќа
Мал-мњлкљтеҐ яныр,
Бала-саћа, атаҐ
Ут эсендљ ќалыр.
ѓотлољхмљт, туќта
ѓыЎЎарыҐды уйла.
Эт-ќош кинљндереп,
Бљхеттљрен ќыйма.
Имен йљшљўен тип
Зат-ырыуыҐ, бар ил.
Алла хаќы њсњн
ѓотлољхмљт, бирел!
- Ярай, тЈрљ, ярай,
Тик бар ўиҐљ шартым.
Имен ќалўын аймаќ,
Бала-саћа, затым.
Мал-тыуарћа теймљ,
Дљрљжљмде ќайтар.
МинўеЎ нимљ кЈрер
Аћай-эне, ќарттар.
- Мал, дан, дљрљжљҐде
Тартып алыр закон.
ХеЎмљтсе йљ ялсы
Булыр улыҐ, затыҐ.
                 …
Был њсњнсњ кантон
ЏЎљге ул ѓорман.
Љали йљнљптљре
Бирўљ љгљр фарман
Ћљр фарманы етеЎ
Џтљлљсљк унда,
Башќорт рухы унда,
Џткер ќылыс ќында.
Уќ-ўаЎаћы янда.
ХеЎмљт итљ улар
Илгљ нисљ йылдар.
Џтте башќорт атта
Алыџ-алыџ юлдар.
Йљйге селлљлљрЎљ,
ЫЎћарында ќыштыҐ.
Тулап боларћанда
ѓаслин менљн ѓыштым.
ЕбљрЎелљр унда
Кантон ќазаќтарын
Фетнљсене тотоп
Бир, тип, ўабаќтарын.
Фетнљ баџтырыуЎар.
Этап ќыуып барыу.
АлўыЎ, ялўыЎ хеЎмљттљн
Эт шикелле арыу.
БаЎар-йљрминкљлљр
ИҐ-иҐ ќыЎћан саќта.
Бикмљтовтар унда
Торћаны бар ўаќта.
ИлдеҐ именлеген,
Ћаќлап тыныслыћын
Кантон ќазнаўынан
Сыќты кЈпме сыћым.

                 …
            
         КЂСЕП.

Ђ њсњнсњ кантон
Билљмљўе халќы,
Бай-мул йљшљй тиеп,
ЂйтеЈселљр хаќлы.
Урал буйЎарында
ЙљйлљЈЎљрЎљ йљйлљп,
Аќ тирмљлљр ќороп,
ЙњЎљр-меҐљр башлы
Ћауын бейљ бљйлљп,
ѓымыЎ бешеп башќорт
Ята йљйЎљр ўайын.
Ыџлай ќышќылыќќа
Ылаш-ылаш ќорот,
ѓаќлай йылќы итен,
ЋимеЎ-ўимеЎ  ќаЎы.
Тљпљн-тљпљн майын
Мал-тыуарын ўаќлап,
Йљшљр йљйге айЎы. 
Емеш-елљк йыйыр,
Џлљн сљйен, ќаћын.
Йњк-йњк ризыќ тейљп,
МеҐ-меҐ рљхмљт уќып,
ѓайтыр ыЎмаларћа,
Килермен, тип, таћын.
ѓасып китўљҐ дљ бит
Кит, ти, мљќљл сљсеп.
ѓайЎа булўа – шунда
Башлай халыќ кљсеп.
Балта ўабы, тљртљ,
Књйљнтљ йљ дућа,
КњЎгњ баЎарћа тип
Дегет, кЈмер яћа.
Сана, кЈреп, књбњ
Аћас ўљнљк, књрљк.
Миндек – ўеперткеўе
КњЎ ўатыућа кљрљк.
                 …

 Урал буйЎарында
Ѓйњр-њйњр йылќы,
ЋыуЎы ўайлап эсљ
НаЎлы йылќы халќы.
ѓонан менљн дЈнљн
ѓолонсаћы, тайы
КЈк бейљўе кЈркљм
МаҐлайында айы.
Алмасыбар айћыр,
Тояќтары алтын,
ЃйњрЎњ сос књтљ,
Љорур сабып Јтљ,
Ситтљр килмљй яќын.
ѓойроќ – ялын елпеп,
Елеп йњрњр саћы.
Китўљ, елдљй елеп,
Борќоп ќалыр саҐы.
ѓыш тибендљ сыћа
ЋалќындарЎа ќаты.
Хужаўына тоћро,
Ныќ ул башќорт аты.
                  …
ЫЎмаларћа ќайтып,
ѓышќа инмљџ борон,
ЙљйлљЈЎљрЎљн киткљс,
Књтљ књЎгњ урын.
КњЎгњ урындарЎыҐ
Матурлыћы књЎсљ.
ѓояшы ла баЎыќ,
ГЈйљ йылы књлсљ.
КњЎгњ байманлыќта
Бейљ ўњтњ ќуйы.
Мал ўимергљн мљлдљ
Була йыйын, туйы.
Саќырышыу китљ
Ара менљн ара,
Аймаќ менљн аймаќ
КњЎгњ йыйын ќора.
Онотолмай ўаман
Књрљш-ярыш йљйге.
Йљш-елкљнсљк тЈЎмљй,
Алда књЎгњ бљйге.
Кемдер кљлљш кЈЎлљр,
Љашиќ булыр ќыЎЎар,
Утлы ќараштарЎан
Йњрљк оЎаќ ўыЎлар.
                …
ѓыЎЎар кейемендљ
Ынйы-мљрйен биЎљк,
ФирЈЎљ ќаш ем-ем
ИЎеЈендљ ўиЎљп.
Сиккљн алъяпќыстар,
Итљк-яћалары,
Сарыќ йљки итек,
Сыќ-сыќ даћалары.
СыҐћалы ла балдаќ,
БелљЎеге књмњш.
Сулпы сыҐы тиўљм,
Сырќ-сырќ ќына књлњш.
ѓашмау-селтљр кейгљн,
Елљнендљ уќа,
СљсмљЈендљ бетеЈ,
КЈЎ теймљўен ућа.
                 …
ѓыЎЎар кеЈек шљлгљ
ѓаплап књлљс йњЎњн,
ѓояшы ла байый,
Књндљр ќыџќа књЎњн.
                  …
Аќ тирмљлљ ќунаќ
Зыялылар унда,
Иманлылар унда,
Арыћандар юлда.
- ЂйЎЈк, љйЎЈк, абыЎ.
Џт, Јт тЈрЎљн, ќоЎа,
Тамаќ кипўљ, ќымыЎ
Ћемер љйЎљ, буЎа.
ѓоштабаќта аштар,
ЋимеЎ-ўимеЎ иттљр.
Ћурпа эсеп алћас,
Ћоћондорош китљр.
Кет-кет књлљ-књлљ,
Мљрљкљсел ќоЎа:
- Ћоћон љле, тиеп,
ЋимеЎ ќалья ўуЎа.
ѓунаќ ауыЎ асќас,
ѓабып ќуйЎы ЈЎе.
Ћыны ќатып књлњп,
ѓыџылћайны кЈЎе.
Тирмљ гњжлљп китте:
- Ћай ўемљйттеҐ, абыЎ.
ѓальяўынан  яЎып
Асыќ ќалды ауыЎ.
Љыж-ћыж ќурай тартып
Йыр башланы йырау.
- Сљсљнгљ ўЈЎ бирсе,
Килгљн юлы урау.
Фекер алыш китљ,
Биреш аќыл-кљҐљш.
- ѓулыҐ бир Ўљ килеш,
УлыҐа ал кљлљш.
ЯҐћыраны аят,
АЎан алмаш – тилмљш
Бер-береҐљ хњрмљт,
Изге телљк телљш.
Донъя хљлен байќап
Тыуа яҐы фекер.
ХоЎай берлегенљ
Баћышланды зекер.
Бљрљкалла: Амин,
Мњбљрљк, тим, булўын
Мљжлес, байрамдарыҐ
Йљнгљ, тљнгљ сихљт
БуЎа – айрандарыҐ.
Бик яратып ейЎем,
Тљмле ўљр  бер ашыҐ.
ТигеЎ бЈлљ белдеҐ
ЋимеЎ тљкљ башын.
                 …
ѓырпаќ ќарЎар яуып
Тњшўљ сана юлы,
Сљфљр сыћа ылау – 
Кљрљк-яраќ тулы.
Йљрминкљгљ китљ
Ярлы – байЎары ла
Бњгњлмљ, Ырымбур,
ѓыЎыл баЎарына.
                ***
БаЎарсылар ќайта
Юл бир, артќа сиген.
Йортќа байлыќ килљ,
Ылау-ылау иген
БаЎар уҐды быйыл,
Маллы кеше њсњн.
Ѓйњр-њйњр йылќы
БирЎе бик кЈп тњшњм.
Бљрљкалла, Амин.
Сљфљр Јтте ўљйбљт.
ѓљнљфере, баЎыян
ѓытай сљйе, шљрбљт.
Йылы яќтан тљм-том
Алма, хњрмљ, йњЎњм.
БЈлљк шљлде алўаҐ,
Балќып китер йњЎњҐ.
ѓыЎћа – ќыЎыл итек,
Бисљўенљ – ќата,
Ылау-ылау кЈсеп,
Илгљ байлыќ ќайта.
                 ***

     Батшаћа барыу.

Кантон башын баџўа,
Хљл итмљџлек эштљр
Булўа ауыр, ќыйын.
Аќўаќалдар ќорон,
Йыя кесе йыйын.
КљҐљш-тњҐљш ўорап,
Аса барлыќ уйын.
Батша ўалћан яўаќ:
Књс етмљџлек ќай саќ,
Урыџ ерЎе даулай,
Илгљ тулды ќасаќ.
Ергљ-ўыућа талаш,
РизаўыЎлыќ ќуба.
Завод-фабрикалар
ЏЎ ереҐдљн ќыуа.
Юќќа сыћа бара
Ергљ аџабалыќ.
КњтњЈ, сљсеЈ, сабын
ЕрўеЎ ќала халыќ.
Ирек ўњйгљн башќорт
Баш бирмљйсљ тулай.
ѓороќ ўалып кЈптљр
Тышамаќсы шулай.
Халыќ кЈҐеленљ
Асыу, нљфрљт тула,
Кантон башы ўиЎљ
Сыћасаћын бола.
Ћаќлап, яќлап сапты
КЈпме ир-егетте.
Бер ћљйепўеЎ баштар
Баструкка китте.
                ***
Башќорт тЈЎемлеге
Етте ўЈҐћы сиккљ.
Уќтай атыл ине
Кереште бер сирт тљ.
Хљрби гЈбернатор
Сухотелен тЈрљ.
Низаћ сыќќан ўайын
Башќорт ћљйепле, тип,
Џргљ ялыу бирљ.
Сыћарыуы мљћлЈм
Йљшерен уй - ќарар.
Тик яќшыћа тЈгел,
Халыќ њсњн зарар.
Сухотелен уйы – 
ѓоллоќ, илгљ быћау,
Књслљп суќындырыу,
Крепостнойлыќ юллау.
Йљшерен уй-ќарар,
Нљќ кЈмўегљн бутќа.
Нисек кенљ уны
Сыћарырћа юќќа?
БашќорттоҐ бар етеЎ,
ЋиЎгер уландары.
Иле њсњн йљнен,
Бирљ торћандары.
ЋиЎеп ќалып шулай
ѓырын эште, уйЎы.
Ил терљге ирЎљр
Кесе йыйын йыйЎы.
ѓыйратмаќсы улар
Быћау – йоЎаќтарЎы.
Сухотелен ќорћан
Мљкер-тоЎаќтарЎы.
                ***
ДљЈлљтшаћа килде
Бик аќыллы фекер.
ѓараштары уйсан,
Ђммљ ўЈЎе Јткер:
- БеЎ бит яҐћыЎ тЈгел,
Илгљ хужа – батша
ѓурсыу ўорап барўаќ,
Барын хљл итербеЎ
КилешеЈЎљр аша.
Батша белљ беЎЎеҐ
СикўеЎ хњрмљтте лљ,
Рљсљй – илде ўаќлап,
ТЈккљн хеЎмљтте лљ.
ЏЎ фекерен љйтте
Аќўаќалдар ќоро
КљҐљш биргљн ќарттар
Атаўынан оло.
- ѓош тљпљйе – беЎЎеҐ
Ырыу ўалћан тамћа,
Уйламайса уны
Юќќа-барћа ўалма.
Батша маќтаћанда,
Кљпљренмљ, шашма
Ћый-хњрмљтен  теЎўљ,
ЋыйЎан хаттин ашма.
Кемдер књлњп ќуйЎы:
- Уй-й, ќљЎерле ќунаќ
Батша ўеЎЎеҐ њсњн
ѓорор мљжлес, аулаќ…
- СеЈ, тљЈфиќўыЎ булма,
ОлоларЎан элек,
Мљрљкљлљр мљлме,
Ћљр бер ўЈЎЎе элеп.
Ђ ДљЈлљтша тЈрљ
Ил иреген яќлар,
Ер-ўыу беЎЎеҐ байлыќ,
Инљ алмаџ яттар.
Сухотелен тЈрљ
Сљскљн аћыу-зљўљр,
ЏЎ башына етер.
Хуш, хљйерле сљфљр.
МинеҐ хљбибтљрем,
НиљтегеЎ изге.
Фљрештљлљр ўаќлап,
Йњрњтўњндљр ўеЎЎе.
               ***
Юлћа кљрљк-яраќ
ЂЎерлљнеп бњткљн,
Эйљрлљгљн атын
Юлдаштары кЈптљн.
Алда кЈпме ЈрЎљр,
Саќрым-саќрым ерЎљр,
Ил хљстљрен йњклљп,
Сљфљр сыћа ирЎљр.
КњнЈЎљктљ тора
Аќ батшаћа барыу,
Ярандары аша
Ћарайћа юл ярыу.
                 ***
Кантон башы туќтап,
Ђйтте илгљ нљЎер:
- Сљфљр алыџ, ауыр.
Кемгљ еҐел хљЎер?
Ишет, ауыл-аймаќ
Аћай-эне, балам
Батша тарафынан
Имен ќайта алўам,
Таштан мљсет ўалам.
- Амин! – тиеп гњрлљп,
ѓеЈљтлљне заты.
Был тауыштан њркњп,
Џрљпсене аты.
                ***
ѓорман ауылында
Мљсет хљЎер дЈртљЈ,
Мосолманћа фарыз
Ђйткљн ўЈЎен ЈтљЈ.
Кантон башы ўалды
Ап-аќ таштан мљсет.
Изге ќорам торор
Иман нуры сљсеп.
ѓорбан ћљйетендљ
Ете ќорбан салмаќ,
Аќ мљсетте туйлап,
ѓунаќ йыйып алмаќ.
Барлыќ љќрљбљўе,
Килўен ќљрЎљштљре,
Дини фекерЎљштљр,
ѓорЎаш-тиҐдљштљре.
Силљбе, Ырымбур
Ѓфњ, Ћамар, ѓорћан.
Ћљр ќунаќты ихлас,
ѓабул итте ѓорман.
Бергљ алып килеп
ѓорбанлыќты, малды
Килгљн ўљр бер ќунаќ,
Аќ ќорбандар салды.
Ћыу буйында аџтыќ
ЋанўыЎ сЈлмљк, ќаЎан.
Тљмле ўурпа еџе
Таралћанда ярЎан,
АЎан-аяттарЎан
ЯҐћыраны майЎан.
Олућ йыйын – ќорЎо 
БеЎгљ кЈреЈ яЎћан.
Ћљр кешегљ њлњш,
ѓорбан ашы етер.
Риза булып китўен
Килгљн етем – еўер.
ЂрЈљхтљрЎеҐ рухы
ѓыуанышып ќайтўын.
Ил-йорт имен торўон
ТаҐдар тыныс атўын.
                 ***
Кантон башы бњгњн
Ялан сыћып ќайтмаќ.
Ћњргљн-сљскљн ерЎе
КЈргљне юќ байтаќ.
Йылдар нисек килљ,
Теркљп бара башлыќ.
Фљлљн йылда уҐды
ѓайЎа, ќайўы ашлыќ.
КњЎЎљр нисек килўљ,
ЯЎ Ўа шулай булыр.
ѓышы ќарлы икљн – 
Йљйен иген уҐыр.
Тњрлњ ўынамыштар,
Тормош биргљн ўабаќ.
Аслыќ, ќоролоќтан
ѓурсып ќалыр аЎаќ.
Аттан тњштњ кантон,
Ќур ЈЎљндљ туќтап.
Тубыќланды ергљ,
Алды бер ус тупраќ
- ЕрЎеҐ њџтњ ожмах,
Алтын-књмњш аџты.
Ђре ќорттай уны
Килмешљктљр баџты.
Бер кемгљ лљ ўине,
Ерем, бирмљџ инем.
Яќлап-ўаќлап торам,
ѓуям ўљр саќ иҐем.
КилмешљктеҐ уйы
Батша уйы менљн
Тап килгљнгљ кЈрљ,
Књслњрљктљр минљн.
КњтњЈлектљр бњттњ,
Бњттњ сабынлыќтар.
Ђй, ХоЎайым, бирсе,
Бирсе сабырлыќтар.
ЂЈлиљлљр љйткљн
Заман сыќты њџкљ:
Ђсљ иткљ туймай,
Ђ сабыйы ўњткљ.
                  ***
ЙљйлљЈ байлыќ бит ул.
ЙљйлљЈ муллыќ бит ул.
Байманлыќта йљшљ,
ѓыуан, бљхетле бул.
Урал буйЎары киҐ,
Мал-тыуарћа иркен.
Ђммљ йљйлљЈ сыћыу
Тыйылырћа мњмкин.
ѓайЎа барыр халќым,
Кемгљ башын ўалыр.
Ожмах кеЈек ерЎљр
Кем ќулына ќалыр.
                ***
Эй ултырЎы кантон
ЏЎљн уртаўында,
ѓояш нуры уйнай
Елљн уќаўында.
Алда ята йљйрљп
КЈрше кантон яћы.
КЈрше кантон яћы,
Башына бер ќайћы.
Ошо ерЎљр њсњн
КЈптљн ыЎћыш бара,
Нисљ тиџтљ йылдар
Ћала йљнгљ яра.
Барымтаћа ќаршы
ѓарымтаћа барып,
Ат ќараћы тигљн
Исем-атќа тарып,
КЈпме баштар ќалды,
Тљгљрљшеп сереп.
КљЈЎљлљргљ Јџте
Ѓйкњм – њйкњм селек,
ѓарымталар бњтўњн,
Барымталар бњтўњн.
Тућанлашыу кљрљк,
Ћоратайым бњгњн,
КЈрше кантон ќыЎын.
Сая Хљтирљне
Ебљрљйем унда
Яусы БайтЈрљне.
Тућанлашўаќ, бљлки,
Бњтњр, бола-низаћ.
Ике кантон њсњн
Бик кљрљкле никах.
                ***
- Атам ќыЎы тЈгел,
Мин бит уныҐ ќоло.
Димлљп биргљн кейљЈ
УтыЎ йљшкљ оло.
АтаҐ љйткљн икљн
Шулай кљрљк тимљк.
УныҐ ўЈЎен йыћып,
Була кЈрмљ имгљк.
- ОЎатабыЎ ўине
КейљЈ йљйлљЈенљ.
ИћтибарўыЎ ќыЎый
Ђсљ књйлљЈенљ.
УныҐ њгњт ўЈЎен
Ишетмљне ўис тљ
ѓарт кейљЈгљ биргљс,
Џпкљ ќайнай эстљ.
Ћандыќ, бирнљ тейљп,
Ылау сыќты юлћа.
СеҐлљп-илап ќыЎый
ѓайырылды уҐћа.
Ђсљ ўЈЎен тотмай,
Ата ўЈЎен йыћып,
Аћай йљйлљЈенљ
Тњшњп китте ыћып.
“ѓасќалаќ ќыЎ” тигљн
Даны сыќты илгљ.
Исем-атаќ алћас,
Кљрљкмљне иргљ.
Ђсљўе лљ шымды,
ѓабул итмљй атай.
Аћаўында аџрау,
Тњп йортона ќайтмай.
                ***
Бала-саћа ситтљ
Йњрњй белем эстљп.
БеЎЎеҐ кантонда ла
 Асыр кљрљк мљктљп.
Тарих, хисап, донъя
Љљмљлдљрен ўљр кем
Тњплњ белем алып,
АҐлап белўен иркен.
ДљЈлљтшала йњрњй
Был уй – хыял кЈптљн
Мљктљп – мљЎрљсљўеЎ
ЏЎљгенљ Јткљн.
ЏЎ мљЎрљсљҐ булўа,
Сыћымы аЎ була.
Шул аќсаћа таћы
Уќыр кЈпме бала.
- ЏЎ књс менљн ўалдыќ
Мљсет, ќаЎна йорто.
Штаб-кљнсљбеЎ таћы
ЋанўыЎ малды йотто.
Нисљ йылдар буп-буш
Тора ќаЎна йорто.
Сыћымдары байтаќ,
ФайЎа ярты-йорто.
ЙорттоҐ ике яћы,
Ике ишек, тупўа.
Бер яћында мљктљп
Асыр кљрљк юќўа.
Тормош дауам итљ.
                 ***
Ил-йорт имен торўон,
Аџабалыќ ќалўын,
ЯўаќтарЎан азат
Булўын њсњн халќым.
Рљсљй батшаўына
ХеЎмљт итљ ир-ат.
Яйыќ сиген ўаќлау
Алтышар ай сират.
Ылау йњрњЈ, почта,
ЯЎЎар ўайын ќыућын.
Бушлай хеЎмљт књсњ
Бирљ нисљ быуын.
Хљрби хеЎмљт ЈтљЈ
Тњп бурысќа инљ.
Иле њсњн ир-ат
Барыўына кЈнљ.
               ***
СљйетйљћљфљрЎеҐ
Уландары хљЎер,
Ир ќорона тулып,
Ере-ўыуы њсњн
Барыўына љЎер.
Ике уланына
Батша миЎал таќты.
Француз яуын еҐеп,
Улар тере ќайтты.
Тоћро хеЎмљт итљ
Данлы Бикмљт заты.
                   ***

Башќорт атта йылћыр,
Елдљй етеЎ сапќан.
Йљ эйљргљ баџып,
Йљки ятып салќан.
Балаўындай ўњйњп
Атын ярата ул.
Атта сапќан башќорт
ѓойон, утлы дауыл.
Ят тауыштар менљн
Ташлана ла яућа,
Дошман сафтарында
ѓуптара гел ћаућа.
Кинљт килеп сыћып,
Ала дошман ќотон.
Яќлап-ўаќлап саба
Халќын, илен, йортон.
Уќ-ўаЎаћы њсњн
Башќорттарћа дошман
Тњнъяќ амурЎары
Тигљн, исем ќушќан.
ѓото осќан француз
Шыр ебљреп ќасќан.
ѓырЎа туҐып ќата,
Йљ ќырыла астан.
                ***
ѓустылары њсњн
Аћалары Јрнљк,
Сос уяуЎар ўљр саќ
Бер-беренљн кЈрмљк.
ДљЈлљтшаныҐ улар
Терљк – таянысы.
Кантон хљле мњшкњл
Булўа аяныслы.
Аћай-эне берЎљм
Терљй иҐгљ – иҐен. 
Бикмљт заты шућа
Йљшљй иџљн-имен.
                 ***
Кантон башы ўыбай
ѓырЎан ќайтып килљ.
Уландары йљнљш
ѓалышмайса елљ.
Уландары йљнљш
ГЈйљ ќанаттары.
Улар атаўыныҐ
Терљк, ќанаттары.
Кеселљре тынмай
Бљхљслљшљ артта.
- Атай кеЈек миндљ
Шљп йњрњйњм атта.
- Кит, шаштырма љле.
Атай кеЈек имеш.
Алты йљшеҐ тулды
Ћаман илаќ, еҐмеш.
МалайЎар бар ерЎљ
Була бљхљс, ярыш.
Шулай кЈмљклљшеп
Йортќа ќайтып барыш.
- Ана, алда ауыл
ТиЎЎљн сљфљр тамам.
- Атай, ќара, кемдер
Саба беЎгљ табан.
- Яќшы хљбљр булўын.
Сапќын болћай ќулын
- Ћњйњнсњ, тЈрљ-кљй-й,
УлыҐ тыуЎы, улыҐ-Ґ.
- Ћњйњнсњгљ ќолон,
ЋиҐљ ыштан, сапан – 
ЂЎљм књлмљџ микљн,
ѓыуаныстан сапўам.
ѓанатланды тЈрљ
Алћа табан сапты.
Тормош мљћљнљўен
ГЈйљ яҐы тапты.
Тормош дауам итљ.
Уландары Јџљ.
Илгљ хеЎмљт итеЈ
Йљш быуынћа кЈсљ.
Йљштљр йљштљр инде
Књслњ, аҐлы, ярўыу.
Ышаныслы ќулћа
ѓала ил-йорт, ер-ўыу.

             ***
Бикмљтовтар ишле,
Књслњ булћан љЈљл.
Ун њс быуын ингљн
Шљжљрљўе теЈљл.
                ***
Затын – атын ќыуЎап
ЙњрњЈсе лљ хикмљт.
Шљжљрљне тапќан
Тућандарћа рљхмљт.
                ***